تایبەتمەندییەكانی شانۆی بێهودە


وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە:

سوارە كافرۆشی

لە سەرەتای سەدەی بیستەم چێژ وەرگرتن لە هونەر گۆڕانی بەسەردا هات،

گۆڕان بەسەر بیركردنەوەی ئەكتەر و وەرگردا هات هەروەك چۆن بیركردنەوەی مرۆڤ لە بوارەكانی زانست و تەكنەلۆجیا پێشكەوتنی بەخۆیەوە بینی ئاواش هونەر گۆڕانی بەسەردا هات،

كاتێك گۆڕانی تەواو بەسەر بابەتی كاری هونەریدا بێت و مەبەستیشی ئامانجی گشتی بێت،

 ئەوە گۆڕانێكی تەواوە لە بینینی هونەر و جوڵە و لە دایك بونی بیری نۆێ‌،

ئەو كاتەی دۆزینەوەی لێكۆڵەرەوان و پیشەییەكان لە مەڕ ئەدەب و هونەر و ڕێگەگرتنی دیانەتەكان لە وەڵام دانەوەی پرسیارەكانی سەدە،

لەڕۆمانسییەت،

زیادە ڕۆیی كردنە لە وێناكردنی هەست و سۆز و توانا نەبوون لە چارەسەر كردنی ئەو كێشانەی ڕووبەڕی مرۆڤ دەبنەوە،

لە ڕیالیزمدا،

پشتگوێ‌ خستنی بیر و بۆچونی مرۆڤایەتی و وروژاندنی بیر و هۆشی وەرگر و قایل بوون بە كۆپی كردنی ڕاستی ژیان و زیادەڕۆیی و دەست درێژی كردنە سەر هەست و سروشتی مرۆڤـ،

ئەو كاتەی هونەرمەندان و لێكۆڵەرەوان داچڵەكین لە شەڕی جیهانی ئەو كاتە هیوا بڕاو و نائومێد بوون،

لەوێوە شانۆی ئێگزستنتیالیزم (وجودی) سەری هەڵدا و دروست بوو،

ویستیشی دیار كردنی جیاوازی بوو لە نێوان بیروباوەڕ و بایەخ دان و ڕاستی هێز،

بە خێرایی ونبوو و دیار نەما بەرامبەر بە شانۆی نوێ‌ و لێرەوە شانۆی وجودی ئایدۆلۆژیایەكی نوێی لە خۆی گرت كە ناوی خۆی نا شانۆی بێهودە یان شانۆی ناماقوڵا.


لە نوسەرانی ئەم ڕێبازە:

جان پۆل سارتەر،

ئەلبێر كامۆ،

فرناندۆ ئاراباڵا

….
فەلسسەفەی وجودی دروست بوو لە كێشی گومان لە بیرویاوەڕ و بایەخ و یاخی بوونی مرۆڤایەتی،

لە ئەفسانەی (سیزیف)ی ئەلبیًر كامۆ هەڵوێسستی مرۆڤی سەردەم بە دیار كەوت لە جیهاندا،

مرۆڤ لەم ژیانەدا ئەژی بە گۆشەگیری و هەست كردن بە تەنیایی،

تەنانەت هەندێ‌ جار لەبیر كردنی خودی كەسایەتی خۆیی و ئاشنا نەبوون بەو شوێن و جێگایەی كە لێی دەژی، كاتێك ئەڵیین جیهانی ئەبسورد پێكهاتووە لە لەبیر كردنی خود،

نمونەیەكی دیارو ڕوونمان هەیە:

لە دەقی شانۆیی(پەرجوو)ی (لاش نۆرین) كە نوسەرێكی هاوچەرخی سویدییە(1)،

كە شانۆگەرییەكانی لە ژێر كاریگەری جیهانێكی ئەبسورد وێنا دەكات،

لەم شانۆگەرییەی دا كەسایەتیەكانی خودی خۆیان لەبیر كردووە بەشێوەیەك ناوی خۆیان نازانن،

بەو شوێن و جێگایەی كە لێی دەژین ئاشنانین:


كول:(هەڵدەستێ‌، وەستاوە و بە سوكی دیلانێ‌ دەكات) تۆ (وچان) تۆ.(وچان) تۆ، تۆ ناوت چییە؟*
كییر: ئا.
كول: ناوت چییە؟
كییر: نازانم. نازانم ناوم چییە؟
كول: نە بابە، نازانیت؟
كییر:ئا.
كول:باشە (وچان) تۆ (وچان) من نازانم لە كوێم.
كییر:نازانیت لە كوێم؟
كول: نا (وچان)من نازانم لە كوێم… تۆ لە كوێیت؟
كییر:ئا… بەهەرحاڵا تۆ لێرەنیت.


*
شانۆیی “پەرجوو” زنجیرە شانۆیی بیانی ژمارە16 دەزگای ئاراس.


هەر لێرەوە ئەوەمان بۆ دەردەكەوێ‌ كە ژیان تاراوگەیەكە بۆ مرۆڤەكان، كە لە ژیاندا هیچ شتێك بوونی نییە تەنها مرۆڤ نەبێ‌ تەنانەت هەندێ‌ جاریش هیوا بوون بۆ ژیان مەحاڵە، هەر لەم ڕوانگەیەوە شانۆی ئەبسورد دروست بوو بۆ دیاری كردنی جیاوازی نێوان تاك و كۆمەڵا.

لە دیارترین شانۆگەرییەكانی ڕێبازی ئەبسورد(ئێگزستنتیالیزم) كارەكانی جان پۆل سارتەر:

مێشەكان،

بازنەی بەتاڵا،

مردنم بەبێ‌ گۆڕ،

سۆزانییە بەڕێزەكە.

وە لە شانۆگەرییەكانی ئەلبێر كامۆ:

كالیگۆلا،

بەدحاڵیی بوون،

دادپەروەران.

هەموو ئەمانە هەڵوێستی مرۆڤ دیار دەكەن لە بارێكی نا مرۆڤایەتی و ناماقوڵا و خۆپەرستیدا،

 هەر لەبەر ئەمەشە شانۆی بێهودە تەواو پێچەوانەی واقیعی مرۆڤی كۆمەڵایەتیە و كەسایەتییەكانی كەوتونەتە نێو تاكی دورەپەرێزی.

لاش نۆرین لە ساڵی 2002 جارێكی تر لە ڕوانگەیەكی جیاوازەوە لە دەرگای شێوازێكی تری شانۆ دەدا و لێرەوە شانۆكانی شانۆیەكی مەرگ ئامێز دەبن و بە شانۆی (ئاوی مەنگ) دەست پێدەكات و یەكێك لە شانۆگەرییەكانی تری ئەم قۆناغەی شانۆگەری (مۆسیقای بێدەنگ)ە.


لاش نۆرین لەم قۆناغەدا دەڵێ‌:

مەرگ بەلای منەوە شتێكی ڕوون و ئاشكرایە چونكە خۆم بەرە و دوا قۆناغەكانی ژیان هەنگاو دەنێم.


شانۆی ناماقوڵا (بێهودە) دەركەوت وەك :

ئاراستەیەكی نوێ‌ بۆ نوێ‌ كردنەوە و كۆتایی هێنان بە جیهانی بۆرژوازی و ڕێبازی ریالیزمی و سروشتی و دروست كردنی شارستانییەتێكی نوێ‌ بۆ شیكردنەوەی مرۆڤی سەردەم.

هەر وەكو چۆن (ئەدوارد ئەلبی) پێناسەی شانۆی بێهودە دەكات:

هەوڵدانی مرۆڤە بۆ دۆزینەوەی زاتی خۆی(نفس) لە شوێنێك لەم جیهانەدا كە هیچ نرخێكی نییە، لەبەر ئەوە بیرو باوەڕی ئەخلاقی و دینی و سیاسی و كۆمەڵایەتی لەبیر دەكات بۆ ڕزگار كردنی زاتی خۆی.
زمان لە شانۆی ناماقوڵا زمانێكی تێك شكاوە و زمانێكی نوێ‌یە لاسایی كەرەوەی زمانی درامای كۆن نییە، هەر بەم شێوەیەش كەسایەتییەكانیان دروست كردووە لەسەر ماوە زانراوەكان، ئەوان بەم شتە وازیان هێنا لە (مرۆڤی نمونەیی) پاڵەوان و لە بەها جێگیرەكان و ئەخلاقیەكان، وە قایل بونی كەسایەتی كە هیچ كەسایەتی نییە،

توشی هەڵوێستی دژ ئەبێ‌،

لە هیچ زەمەنێكدا ناژی،

لەبەر ئەوەی ئەگەر زەمەن و كەسایەتییەكان یەك بگرن ئەوا مێژوو و داهاتووی پڕ پێشبینی دروست ئەبێ‌ كە لەم جیهانەدا ئەو شتانە بونیان نییە،

چونكە گەورەترین كەسایەتییە ناماقوڵەكان لە بازنەیەكدا دەسوڕێنەوە كە هیچ پەرەناسێنێ‌ تەنها چڕ بوونەوەی هەڵوێستی درامی نەبێ‌،

هۆكارەكانی نواندن بۆ بەرجەستەكردنی ئەم ڕۆڵانە پشگیری كردنە بۆ ترساندن بە شیێوەیەكی گشتی پاڵنەرێكە بۆ هەموو شتێك تا ئاستی شێتی كە هۆكارێكە بۆ دروست بوونی كارەسات و بەریەككەوتنی بەهێزی هونەری لە كارێكی خەیاڵی، كە بەرجەستە كردنی ڕووداوە 
لە نێویدا كە بۆچوونەكان دەدركێنێ‌ بەرامبەر ناماقوڵی.

بەڵام بەستنەوەی بینەر و دوست كردنی كەشی پەیوەندی لەگەڵا هۆڵا و كەساییەتیەكان دروست كراو و خواستراوە وەك لەوەی مەخلوقێكی زیندوو بێ‌،

شێوازی بەرجەستەكردنی ئەم كەساییەتیانە لەسەر تەختەی شانۆ بەرە و پێش ئەچێ‌ بەشێوەیەكی تراجكۆمیدی لەیەك كاتدا،

كەسایەتی ئەكتەر ئەگۆڕێت بۆ شتێكی میكانیكی جەستەی بۆ دۆزینەوە و دروست كردنی كارەساتە یان پێكەنینی ڕەشی مرۆڤی ئەم سەدەیە،

ئەكتەر هەڵئەسستێ‌ بە دروست كردنی جیهانێكی نامۆ (غریب)، وە ئەم نامۆ بوونەش ئاماژەیەكە بۆ دوور خراوگە كە ئەم هەستەش تەنها لە ناخ و یادگارییەكانیدا ئەژی..

ئەم جیابوونەوەیە لە نێوان مرۆڤ و ژیانی و لە نێوان ئەكتەر و شوێن و زەمەنی دیمەنەكەی، هەستی ناماقەڵی و بێهودەیی لە دایك ئەبێ‌،

هەوڵدان بۆ دروست كردن و ڕەنگدانەوە لە نێوان كار و وێنە،

بەهەمان شێوە لە نێوان دایەلۆگ و جوڵە،

ڕەنگدانەوە دەردەكەوێ‌ لە بیرر كردنەوە و بۆچونی ئەكتەر بۆ شانۆ.
بەڵام شێوەی هونەری و تەكنیكی لە شانۆی ناماقوڵا،

لە تەكنیك نواندنی بێدەنگە،

خەون و شانۆیەكی رەمزی (سیمبول) وە پێك هاتووە لە:

گرێ‌ و ڕووداو زەمەن و شوێن و خوێندنەوەیەكی دەرونی كە لەنێو ئەمانەدا گرێ‌ و ئەزمەی ڕووداوەكان بە هێڵێكی بازنەیی بێ‌ كۆتایی دەسوڕێنەوە بەبێ‌ ئەوەی هیچ یەك لە ڕووداوەكان تێكەڵی یەكتر بن و بەر یەكتر بكەون و بەبێ‌ ئەوەی لە هیچ قەیرانێكیاندا چارەسەرێكی دیار هەبێ‌.
كەون و جیهان و فەزای شانۆی ناماقوڵا گرنگی دەدات بە:

دەنگ و هەڵچون و جەنگ و گۆرانی و دەنگدانەوە و جوڵە و چەند شتێكی تایبەتی، چەند شتێك كە لەگەڵا شوێندا بگونجێ‌، بەڵام ئەم شتانە بۆ ریالیزم (واقیع) نابێ‌.


پارچەی هونەری بەكار هاتووە بۆ دەربڕین لە ڕەگەزە بینراوە دەست لێ‌ دراوەكان بۆ دەرخستنی لایەنی میتافییزیكی، نهخش كێشان لەسەر تەختەی شانۆ، بەشێوەیەك مەبەستی دەرخستنی بەشێكی دیكۆر بێت،

بونی دار (درەخت) لە شانۆیی (لە چاوەڕوانی گۆدۆدا)

دوو پەنجەرە لە شانۆیی (لە كۆتایی گەمە)

بونی دەرگای زۆر لە شانۆیی (كورسی)

جل و بەرگ و شەپقە و پێڵاو لە شانۆگەری (لە چاوەڕوانی گۆدۆدا)

 وە بوونی ڕووناكی بە شێوەی تارمایی كاریگەری هەیە لەسەر دروست كردنی كەشێكی تایبەتی بۆ بابەتی شانۆیی،

هەندێ‌ جار لە شانۆی ناماقوڵا شوێن دیاریكراو نییە وە هەروەها ڕەگەزی كات لەلای ئەوان زۆر گرنگ نییە…


*
نوسەری ئیرلەندی (ساموێل بیكێت) (1906-1989) لە پێشەنگەكانی شانۆی ناماقوڵە،

كە گرنگی بە خەیاڵا داوە،

كارەكانی لە دەست دانی مەنتقی پەیوەندی نێوان پرسیار و وەڵامی پێوە دیارە،

گرنگی داوە بەو دەنگانەی مانایەك دەبەخشن و هەروەها زۆر بەكارهێنانی بێدەنگی لە كارەكانیدا باوە،

لە كارەكانی بیكێتدا لە جێ‌ی بەكارهێنانی هەندێ‌ وشە پانتۆمایمی بەكارهێناوە.
بێكت گرنگی دەدا بە ئەقڵی ناوەوە لە ڕووی بیركردنەوە و مەنتقی خەون و وە كەسایەتتیەكانی پ

ێك هێناوە لە ڕوحێكی رەش و ڕەشبین ،

بێدەنگی زۆر وا دەكات هەست بكەیت لە ناو قەبرسانێكدایت،

جیهانی كەسایەتییەكانی جیهانیًًَكی شەڕاوی و دڵا تەنگە وە شانۆگەرییەكانی بیكێت پڕە لە قەیرانی درامی كە بینەر چاوەڕێی كردنەوەیەتی.

لە شانۆگەرییەكانی:

لە چاوەڕوانی گۆدۆدا 1952

كۆتایی گەمە1957

ڕۆژە خۆشەكان 1961

وە یەكێكی تر لە پێشەنگەكانی شانۆی ناماقوڵا یوژین یونسكۆ (1912-1969) ناوەڕۆكی شانۆگەرییەكانی باس لە دوورە پەرێزی مرۆڤ و داڕووخانی بیری مرۆڤ دەكات،

زۆر جار زمانە درامییەكەی هیچ مانایەكی نییە،

كەسایەتییەكان لە ڕۆبۆت دەچن،

لە شانۆگەرییەكانی:

وانە 1951

كوژەری بێ‌ پاداشت 1959

لە نوسەرانی تر

(ژان ژینییە 1910-1972) كە نووسینەكانی دۆزینەوەی ڕەگەزی درۆ و شتی دروستكراو و باس لە بابەتی هۆمۆ سێكسی دەكات لە شانۆگەرییەكانی:

كارەكەرەكان 1947

بەلە كۆن یان پێش هەیوان 1965

و ڕەشەكان 1959،

نوسەری ڕوسی ئارسەر ئەدامۆف (1908-1970) یەكێكی ترە لە نووسەرانی شانۆی بێهودە كە لە دواییدا چووە ناو شانۆی سیاسی و كۆمەڵایەتی و شانۆگەرییەكانی لە شانۆی ناماقوڵا بەشێوەی سروشتی درامی نە ئەڕۆیشت،

و هەندێ‌ جار ناوی كەسایەتییەكانی بە وشەیەك یان بە ناوی ڕەگەز وەك:

دایك، خوشك… ناو دەنا لە شانۆگەرییەكانی (درۆ 1947) (مەتەڵا 1949)
شانۆی ناماقوڵا دروست بوو لە پەنجاكانی سەدەی ڕابردوو لە نووسینەكانی كۆمەڵێك نووسەری شانۆیی سەری هەڵدا لەوانە:

ئەدامۆف و بیكێت و ژینییە و یونسكۆ و پنتەر و لە نێو ئەوانەشدا نوسەرانی وەك ئەدوارد ئەلبی و ئاراباڵا و كۆنتەر گراس هەبوون،

یەكەم كەس كە ناوی شانۆی ناماقوڵی دانا (مارتن ئەیسلن) بوو كە كتێبی (شانۆی ناماقوڵا)ی نووسی لە 1961ز.
ئەگەر بە دوادا چونێكی مێژوویی بكەین بۆ سەرەتاكانی دروست بوونی ئەم جۆرە شانۆیە دەبێ‌ لە شانۆگەرییە (مایم)ەكانی سەردەمی ڕۆمانەكانەوە دەست پێ‌ بكەین كە شێوەیەكی نواندنیان بەكار دەهێنا بۆ دەرخستنی ناخۆشییەكانی ژیانی ڕۆژانە،

پاشان سەدەكانی ناوەڕاست،

لە پاشان لە ئیتاڵیا (كۆمیدیای دیلارتێ‌) وە خۆێندنەوە بۆ شانۆكانی ستریند بێرگ و برێخت بكەین.
لەسەر و هەموو ئەمانەشەوە داداییەكان و سوریالییەكان كاریگەری گەورەیان هەبووە بۆ بەرەو پێش چوونی ئەم شانۆیە،

شانۆی ناماقوڵا كاریگەری هەبووە بەسەر بیردۆزەكانی (ئەرتاود) لە چوار چێوەی شانۆی (توند و تیژی)

پەراوێز:
(1)
لاش نۆرین: لە ساڵی 1944 لە سوید لە دایك بووە،

یەكێكە لە گرنگترین نووسەرە شانۆیییەكانی ئەمڕۆی سوید و جیهان،

لاش نۆرین نووسەرێكە كە پیەسی جۆراو جۆر و هەمەچەشنی هەیە هەندێك جار لە دەرگای بنەما خێزانیەكان و تێكشكانی خێزانەوە دەێتە ژوورێ‌ بەمەش دەبێتە تەواو كەرێك بۆ ستریند بێرگ،

لە قۆناغێكی تردا لە دەرگای ماڵە بۆرژواییەكان دەچێتە ژوورێ‌ و دەرگاكانی واڵا دەكات،

هەندێك جار دێتە سەر شەقامەكان و كوچە و كۆڵانە تاریكەكان و دەچێتە لانەی تلیاك كێشەكان و ئەوێمان نیشان دەدات،

هەندێك جار دەرگاكانی ترس دەشكێنێت و جورئەتی كوشتنمان نیشان دەدا لێرەوە دەرگاكانی باوك سالاری دەخاتە سەر پشت، هەر لەوێوە جارێكی تر بە شانۆنامەی پەرجوو لە دەرگای ماڵی ساموێل بیكێت دەچێتە ژوورێ‌ و دەرگای ژیانێكی ناماقوڵا و كەسایەتی پەراوێز خراومان بە بیر دێنێتەوە و لێرەوەیەوە ئاشنامان دەكات بە شانۆیەكی ناماقوڵا و كەسایەتی ناماقوڵا دەخوڵقێنێ‌ لێرەوە بەسەر دیوارە بەرزەكانی شانۆی ناماقوڵا دا دەڕوات و بەربەستەكان تێك دەشكێنێ‌…


سەرچاوە:
1-
ماڵپەڕی وێكیپیدیا
2-
زنجیرەی شانۆی بیانی: شانۆگەری جورئەتی كوشتن ، چاپخانە و دەزگای ئاراس 2010

سرچاوه :فیسبوک

تيبي شانؤيي لاوان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

You may also like