زەماوەندی خوێن

حەیدەرعەبدوڕەحمان

Haeder Abdulrahman


لێرە من بەئارامی و دڵنیاییەوە نیشتەجێ‌ دەبم، ئەوان هەموو مردن، ئیدی لەمەولا دوای نیوەشەوان دەخەوم، بێ‌ ئەوەی ترسی خەنجەرو گوللەم هەبێ‌، ئەوەتا دایكەكان و ئەوانی تر، لە پەنجەرەی باڵەخانەكاندا خۆیان شۆڕ دەكەنەوە، باران لێیان دەداو لەچاوەڕوانی گەڕانەوەی كوڕەكانیانن، بەڵام بۆمن هەموو شتێ‌ كۆتایی هات
دەست لەسەر روخسارم هەڵگرە ، رۆژانێكی ترسناك بەڕێوەیە، من نامەوێ‌ كەس ببینم، تەنها من و خاكین، من و فرمێسكین، ئەم چوار دیوارەش ، ئۆه ئەم چەند وشە خەمبارانە كەبۆنی مەرگ و ناكامیان لێ‌ دێ‌، لەدوا گوزارشتی دوا دیمەنی شانۆگەری (زەماوەندی خوێن) ی لۆركایە، لە دەمی دایكەكە پاڵەوانی سەرەكی شانۆگەرییەكەدا دەیبینین، كە لەدوای لەدەست دانی كوڕە تاقانەكەی و ململانێی خوێن رشتن و دوژمنكاری نێوان دوو خیڵ بێ‌ هیوا دەمێنێتەوە لە ژیندا
دینامیكی سەرەكی شانۆگەرییەكە، دوو دەزگیران و لیۆناردۆی ئاشقن، كە سەرچاوەی روداوی شانۆگەریەكەن، رووداوەكان بەرجەستەی ئەو پەیوەندییە ئاڵۆزانە دەكەن، كە كەوتونەتە نێوان كەسایەتیە سەرەكییەكان، بەڵام دایكی كچەكە ئەو كائینە واقعیە ئەفسانەییەیە كە نموونەی قەدەرێكە، چارەنووسی كەسایەتیەكانی پێوە بەندە و رۆحی شانۆگەریەكەی كەوتۆتە سەرشانی ، لۆركا دەیەوێت دەست نیشانی پرسی دوژمنداری نێوان خێڵەكان و خێزانەكان بكات، كە چۆن كاریگەرییەكانی قوڵ دەبێتەوە بۆ نەوەكان، چ كاریگەرییەكی خوێناوی لەپاش خۆیدا بەجێ‌ دێڵێ‌، هەمیشە خوێن رشتن لە نێوان ئەوان و گرێ‌ ی تۆڵە سەندنەوە، نەك هەر تەنها هۆكارێك بووە بۆ لێك دابڕان و شوێن كردنەوەی رق و دووبەرەكیەك، بەڵكو دەبێتە كولتوورێكی نەرێنێ‌ كۆمەڵایەتی بەتایبەت لەنێو ژیانی گوند نشینەكاندا، ئەوەتا ئەو كولتوورە نەگریسەیە كاری كردۆتە سەر خۆشەویستی نێوان نەوەكان و حەرام بوونی بۆ یەك بوونیان
بە كورتی لۆركا دەیەوێت بڵێت: زۆر لەو هەڵانەی نەوەی كۆن ئەنجامیان داوە، دەبێ‌ نەوەی نوێ‌ باجەكەی بدات
سەرچاوە مێژووییەكانی رووداوەكانی ئەم شانۆگەرییە دەگەڕێتەوە بۆ 25 ی یۆلیۆی 1928 لە گوندێكی نزیك شاری ( ئەلمیریا) ی ئیسپانی، لۆركا ماوەی سێ‌ ساڵان لەچاوەڕوانی نووسینی ئەم میلۆدراما تراژیدییە بوو، پەردە لەرووی كۆمەڵگایێكدا لادەدات كەزمانی خەنجەرو زمانی خوێن تاكە رێگەیەكە لایان بۆ لێك گەیشتن، ئەم شانۆگەرییە تراژیدیە لە سێ‌ پەردە و حەوت تابلۆ پێك هاتووە، كە تێیدا دوو پیاو لەسەر ئافرەتێك ململانێ‌ دەكەن، لەئاكامدا هەردوكیان دەكوژرێن و كچەكەش بەتەنیا دەمێنێتەوە
ئەو دایكە هێشتا رقی تۆڵە سەندنەوە بەری نادات، ئەگەرچی پێشتر براگەورەكەی وباوكی لە شەڕی دوژمكارانەیان لەگەڵ خێڵی (ئال فلیكس) و ئێستاش مەرگی كوڕەكەی بەچاوی خۆیەوە ببینیت
لەشانۆگەرییەكەدا دایكێك نموونەیەتی و پاڵەوانی شانۆگەرییەكەیە ی ئەو گوندە دەگێرێتەوە، دایكی ئەو بێوەژنێكەو كاتی خۆی مێردەكەی و كوڕە گەورەكەی بەدەستی خێڵی (ئال فلیكس) كوژراون
رووداوی شانۆگەرییەكە لەگوندێكی شاخاوی گچكەلانەی ئەندەلووسیە، كە تێیدا زەماوەندی بە دەستگیران چوونی كوڕو كچێكە، دایكەكە زۆر بەختەوەرە بەوەی كوڕە تاقانەكەی بەئاوات دەگات، بەهۆی هاوسەرگیریی لەگەڵ ئەو كچەی خۆشی دەوێت و ئاواتی ئەوەیان بۆ دەخوازێ‌ نەوەكانی لە داهاتوودا ئەو جیهانە پڕ لەتەنیایی و بێ‌ كەسییەیان بۆ پڕ كەنەوە، ئەو لەو خەیاڵانە دا دەبێت كاتێ‌ روو بە ووی حاڵەتێكی كت و پڕ دەبێتەوە، كاتێ‌ بۆی دەردەكەوێت دەستگیرانی كوڕەكەی پێشتر لەكوڕێكی تر بەناوی ( لیۆناردۆ ) دەست نیشانی كراوەو یەكتریان خۆش ویستووە، بەڵام دوژمنداری لێكی ترازاندون، ئەو خێڵەی دوژمنی گەورەی ئەوان بووە، بۆیە دایكەكە دووچاری رەشبینیەكی زۆر دەبێت ، ئەگەرچی كوڕەكەی بەدەزگیرانیش كرابێت، زۆر نیگەرانتر دەبێت كاتێ‌ هەست دەكات كچەكە مەیلی لەسەر كوڕەكە ساردەٍ، دواتر لەدیالۆگی دەقی شانۆگەرییەكەدا بۆمان یەكلا دەبێتەوە كە لیناردۆ وێڕای بەدەست گیران بوونی، ئاگاداری كچەكە دەكاتەوە كەتا ئێستاش هەر خۆشی دەوێ‌ و ناتوانێ‌ لە بیری بكات، سەرەتا كچەكە توانای هیچ بڕیارێكی نەبوو، بەڵام دواتر لەگەڵ یۆناردۆ رادەكا
ئینجا كوڕی پیرەژن هەوڵی تۆڵە سەندنەوە دەدات، لەدارستانەكاندا بەدوایاندا دەگەڕێت، تارماییەك كەهێمای مەرگە، بەجلی رەشەوە پێشڕوییان دەكا بۆ دۆزینەوەیان، كاتێ‌ دەیدۆزیتەوەو دەستەو یەخەی یەكتر دەبن، هەردوكییان یەكتر دەكوژن، بەم شێوەیە بووكەكەو دایكی كوڕەكەش بێ‌ هیوا دەمێننەوە
كاتێ‌ ولیام مركیس ـ ی دەرهینەر ئەو شانۆگەرییەی لەسەر شانۆی ئەتلانتا ـ لەپاریس پیشكەش كرد، رێ‌ و شونی بۆ كۆتا هاتنی ئەم تراژیدیا خەمبارە دانابوو، بۆیە كچەكە هەر لە یەكەم گرتەی دەركەوتنی لەسەر شانۆ، جلێكی سپی پۆشیبوو، پەژارەیی لەروخساریدا دەردەكەوت، دەتگوت لەپرسەیەكی هەمیشەیی دایە، تەنیا بۆ جارێك پێكەنینێكی هیستریایی گرتووە
كاتێ‌ فیدیریكۆ گارسیا (لۆركا) ساڵی 1933شانۆگەرییە شیعرییەكەی ( زەماوەندی خوێن ) ی نووسی، تەمەنی تەنها 35 ساڵ بوو، ئەگەرچی ئەم شانۆگەرییەو چەندین شانۆگەری دیكەی شیعریی بە پێزی نووسی، بەڵام دیسان هەر نەمری لۆركا بۆ هونەری شیعرییەوە مایەوە، ئەگەرنا شانۆگەری زەماوەندی خوێن و جەماوەرـ1935و چەندین شانۆگەری تر گەیشتنە پۆپە لە شانۆی ئەسپانیدا، لەوانەش شانۆگەرییەكانی تری وەك (یەرما، ماڵی برنادا، زمانی گوڵەكان، كە ژیان و ئەزموونی ئەدەبی لۆركایان گواستەوە بۆ قۆناغێكی تر، لۆركا توانی جگە لە شیعر دەروازەیەكی دیكە بۆ دەربرین و گوزارشت كردن لەبیرو باوەڕەكانی خۆی بكاتەوە و قەوارەی دەسەڵاتی هونەریی خۆی بەسەر پانتاییە ئەدەبی و هونەرییەكەدا زاڵتر بكات
رەخنەگری ئیسپانی جاما سۆتۆ ـ دەڵێت: لۆركا وەك خەڵكانێك هەن بەتەنها وەك شاعێرێكی پایەبەرزی ئیسپانی ناسیووەیانە، گەورەترە لەو تەنها شوناسەی پێی دراوە، چونكە ئەوەندەی لۆركا شیعری نووسیووە، ئەوەندەش شانۆگەریی، كە هەریەك لەو بەرهەمانەی شایەستەی توێژینەوەو قسە لەسەركردنە
هەروا دەڵێ‌ : ئەوانەی بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییەكانی لۆركا بخوێننەوە و لەوە بگەن كە چۆن لۆركا لەناو كولتووری ئیسپانیا نغرۆ بووە، دوور لەهەر بۆچوونێكی سۆشیالیستی، سەری لەوە سوڕدەمێنێ‌ كەچۆن فاشییەكان لۆركایان بەتومەتی پەیوەست بوون بەماركسیەتەوە كوشتووە، ئەوەتا سەراپای ئەو شانۆگەرییانەی نووسیوویەتی، هیچ بۆنێكی ئەوتۆی لێ‌ نایەت كە ئەو هەستە بدات بەبینەر، كە لۆركا ئەوەندە گۆشەگیرانە پەیوەست بووبێت بەو بیروباوەرە سۆشیالییانەوە، هەتا ژیانی رۆژانەشی ئەم راستییە دەسەلمێنن، لۆركا جگە لەوەندە نەبێت كە كەسێكی پێشكەوتنخواز بووەو خاوەنی بیرو بۆچوونی شارستانیانەی خۆی بووە، ئەگەرنا دوورە پەرێز بووە لەگۆشەگیریی و بیرو باوەڕی تەسكی حزبی و لەهەندێ‌ لەبەرهەمەكانیشیدا، رەخنە لە هەندێ‌ بۆچوونی تەسك دەگرێت كە رێ‌ لەپێشكەوتنی مرۆڤ دەگرن
لە شانۆگەری زەماوەندی خوێندا ـ كە لۆركای گەیاندە ریزی شانۆنووسە جیهانییەكان لە سەردەمی خۆیدا، لۆركا لەو شانۆگەرییەدا كەشو هەوای زەمەنێك رەسم بكات كە تێیدا قەدەر باڵا دەستە لەهەڵسوڕاندنی ژیانی خەڵكی و دیاری كردنی چارەنووسییان، چەند ئەوەندەش هەوڵی بەرەنگار بوونەوەی ئەو قەدەرە بدەن
لۆركا لە( زەماوەندی خوێن ) دا دەزانێ‌ چۆن زمانی شاعیرانەی خۆی بۆ تەوزیف كردنی فۆلكلۆری ئیسپانی بەكار بێنێ‌، تا بۆ زەمەنێكی نادیار بمینێتەوەو تا ئەمڕۆكەش لەزۆرینەی وڵاتانی جیهاندا بەچەندین زمانی جیهاندا نمایش بكرێت
فیدیریكۆ گارسیا لۆركا ساڵی 1898 لەباوكێكی جوتیارو دایكێكی مامۆستا لەشارۆچەكەی (قوینتی) لە غەرناتە لە دایك بووە، لەمنداڵیدا زمانی دەگیرا، بەڵام دواتر دایكی یارمەتی دا بۆ پاراو بوونی زمانی، وەك چۆن كێشەی زمانی هەبوو، ئاواش كێشەی بەسەرپێ‌ كەوتنی هەبوو ، تا تەمەنی گەیشتە چوار ساڵان ئێنجا بەسەر پێ‌ كەوتووە
لۆركا ـ لەتەمەنی گەنجیەتی دا زۆر ئارەزووی تێكەڵ بوون بەخەڵكی دەكردو لەشوێنە گشتییەكاندا لێیان نزیك دەبۆوە، بەتایبەت زۆر بەپەرۆشی نزیك بوونەوە لە بە ساڵاچووەكانەوە بوو، چونكە لەدەمی ئەوانەوە ئاشنا بەكولتووری میللی ئەسپانیا دەبوو، بە تایبەت چیرۆك و داستان و سەربوردە فۆلكلۆرییەكان، وێڕای ئارەزووی زۆری بۆ گەشتی لادێیەكان و گەڕان بەناو رەزو بێستان و باخچەو مێرگەكانی
ئەم ئارەزووە پتر ئاشنای بەكولتووری رەسەنی ئەسپانیا كرد، لەهەمان كاتیشدا پەیوەست بوونی رۆحی لۆركای بەخاكەوە پتەوتر كرد، بەڵام لۆركا كەمتر ئارەزووی تەواو كردنی خوێندنی دەكرد و دەستی لەخوێندنی زانكۆیی خۆی هەڵَگرت لەمەدریدو غەرناتە
. ساڵی 1921 یەكەم كتێبەی پەخشانیی خۆی بە ناوی ( سرنج و دیمەن ) بڵاو كردەوە، دوای ساڵێكیش دیوانێكی شیعری خۆی بڵاو كردەوە
لۆركا ئەوەندە مەیلی بڵاوكردنەوەی بەرهەمەكانی خۆی نەدەكرد، بەڵام هەمیشە لەنێو ئەدیب و نووسەرو شاعیرانی گەلەكەی وەك گوڵە گەنم وابوو، بەهۆی ئەو رۆشنبیرییە هزریی و ئەو هەستە نیشتمانیە بەرزەی هەیبوو
لە ساڵی 1928 دیوانی حیكایەتی قەرەجەكانی بڵاو كردەوە، دوای ئەوەش ساڵی 1929 لە ئەمریكا گەرایەوە، دیوانێكی دیكەی شیعری تری بەناوی ( شاعیرێك لە ئەمریكا ) بڵاو كردەوە، دواتر دەستی كرد بەنووسینی شانۆگەرییە كورت و درێژەكانی و نمایشكردنیان بەڵام ئەو هەڵوێستە نیشتمانیەی هەیبوو زۆرجاران دووچاری بەندیخانەو ئازاردانی كردووە، هەمیشە لەژێر چاودیری و راوەدونانەوە بووە، چەندین جار ماڵەكەی پشكنینی بۆ كراوە، ساڵی 1936 فاشیەكانی ئیسپانیا ( فیتنارو فاكار ) قۆڵ بەستییان كردو بەتومەتی لایەنگیریی لۆركایان قۆڵ بەست كردو پاشان گوللە بارانیان كرد، ئینجا لەگۆڕێكی نادیار شاردیانەوە، بۆ ئەوەی دەنگی ئەو پیاوە كپ كەن، كە تا دوا هەناسە بەرگری لەمەزڵومەكانی وڵاتەكەی و لە مافی مرۆڤ كرد.

عکس ‏‎Haeder Abdulrahman‎‏

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

You may also like