شانۆكاری كورد و ئه‌ركیۆلۆژیای شانۆ Nihad jami

شانۆكاری كورد و ئه‌ركیۆلۆژیای شانۆ
Nihad jami

كاتێ‌ ڕووبه‌رووی پرسیارو گومان ئه‌بینه‌وه‌ له‌به‌رامبه‌ر ڕابردووی بزووتنه‌وه‌ شانۆییه‌كه‌مان ده‌بینین ئیدی به‌پێی ئه‌و مێژووه‌ ده‌بوو شانۆ ڕه‌گێكی پۆلاینی له‌كۆمه‌ڵگادا هه‌بوایه‌، چونكه‌ به‌پێی قۆناغه‌كان ئه‌م شانۆیه‌ گه‌شه‌ی كردووه‌ تائاستی ئه‌وه‌ی ویستوویه‌تی له‌چه‌ندین هه‌وڵی جیاواز گوتاره‌ شانۆییه‌كه‌ به‌ ئاقاری تردا به‌رێت، كه‌چی ده‌بینین ئه‌مرۆ شانۆ له‌كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا بوو به‌ هونه‌ری نوخبه‌، بۆیه‌ شانۆ له‌ئێستا دامه‌زراوێكی نوخبه‌وییه‌، كاتێ‌ له‌و دامه‌زراوه‌ بدوێین پیًَویسته‌ دوان قسه‌كردن بێت له‌سه‌ر ساته‌وه‌ختی قۆناغه‌ مێژوویه‌كان، كه‌ ته‌واوی قۆناغه‌كان وێنه‌ی ئه‌و نه‌خشه‌یه‌مان بۆ پێك دێنێت كه‌ ته‌واوی هه‌وڵه‌كان به‌ بزووتنه‌وه‌ شانۆیه‌كه‌مان ناو ده‌به‌ین، هه‌ڵبه‌ت له‌م نێوه‌نده‌دا زۆر باس له‌ قۆناغی هه‌فتاكان ده‌كرێت، به‌ سه‌رده‌می زیًَرین ناوی ده‌به‌ن، كاتێ‌ سه‌یری ئه‌و ئارگۆمێنتانه‌ ده‌كه‌ین، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ی ئه‌و ناوبردنه‌ به‌ره‌نجامی ژماره‌ زۆری نمایشه‌كانه‌، نه‌وه‌ك ئاستی هونه‌ری نمایشه‌كان، ته‌نانه‌ت ئه‌و ووتاره‌ ده‌گمه‌نانه‌ش كه‌ له‌و قۆناغه‌ نووسراون ئاماژه‌ بۆ ناوه‌ڕۆكی نمایشه‌كان ده‌كه‌ن نه‌وه‌ك بۆ ئاستی هونه‌ری به‌رهه‌مه‌كان، بیریشمان نه‌چێت گوتاری ڕه‌خنه‌یی به‌ره‌نجامی پێشكه‌وتنی ئاستی نمایشه‌كانه‌، له‌كوێ‌ شانۆ به‌ره‌و پێش ڕۆیشت ئه‌وه‌ گوتاری ڕه‌خنه‌یی ده‌رگا بۆ پێشڤه‌چوون له‌ئاستی بزووتنه‌وه‌كه‌ ده‌كاته‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌و حاله‌ته‌ زیاتر له‌سه‌ر قۆناغی هه‌شتاكان ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌، له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی یه‌كه‌مین ئه‌زموونه‌كانی شانۆی ئه‌زموونگه‌ری ده‌بینین ڕه‌خنه‌ ده‌یه‌وێت له‌ئاستێكیتره‌وه‌ قسه‌ بكات كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ی ڕووبه‌ره‌ ئاشكرا نه‌كراوه‌كانی نمایشی شانۆیی، ئه‌وه‌ش له‌نووسینی ئه‌و شانۆكارانه‌ی ئه‌و قۆناغه‌ تێبینی ده‌كه‌ین، ئه‌گه‌رچی هه‌وڵه‌كان هه‌ندێكجار ساده‌و په‌خشانئامێز ده‌كه‌ونه‌وه‌، به‌ڵام سه‌ره‌تایه‌كی زانستی له‌خۆ ده‌گرن بۆ ئه‌وه‌ی له‌هه‌ر كاتێكدا شانۆ به‌ره‌و پێش ڕۆیشت ئه‌وا گوتاره‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كه‌ش به‌دوای میتۆدی ڕه‌خنه‌یی جیاواز ده‌گه‌ڕێت، له‌و باره‌یه‌وه‌ قۆناغی ڕاپه‌رین گه‌واهی ئه‌و ڕاسته‌یه‌مان بۆ ئه‌دات كه‌ ئاماده‌ بوونی پڕۆژه‌ی تر كه‌ په‌یوه‌ست بوو به‌ جوله‌و ئاماژه‌و ده‌نگه‌وه‌ وای كرد گوتاره‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كه‌ له‌ناو تێزه‌كانی هیرمنیۆتیكاو هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌و سیمیۆلۆژیا گوتاری ڕه‌خنه‌یی بنیات بنێت، به‌ڵام به‌وه‌ی بمانه‌وێ‌ ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ ئه‌مڕۆ سیماكانی بناسین، ناتوانین وێنه‌یه‌كی ڕوونی ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ بخوێنینه‌وه‌ هێنده‌ی ده‌توانین قۆناغه‌كان پۆلین بكه‌ین، كه‌ هه‌ر قۆناغێك زیاتر ده‌ره‌نجامی دۆخه‌ سیاسیه‌كه‌یه‌ نه‌وه‌ك هونه‌ریه‌كه‌ی، هه‌ڵبه‌ت پۆلین كردنی قۆناغه‌كان به‌پێی ئاستی هونه‌ری زۆر جیاوازتره‌ وه‌ك پۆلین كردنی به‌پێی قۆناغه‌ سیاسیه‌كه‌، ئه‌وه‌ش پڕۆژه‌یه‌كی ئه‌رشیفی نیه‌ به‌ڵكو پێویستی به‌ پرۆژه‌یه‌كی ئه‌ركیۆلۆژی هه‌یه‌.

پرسیاركردن له‌ شوناس:
خوێندنه‌وه‌ی ئه‌ركیۆلۆژیی هه‌ڵكۆڵینه‌ له‌ناو ئه‌و ئه‌رشیفه‌و تێكشكاندنی ئه‌و زه‌مه‌نه‌ كرنۆلۆژییه‌ كه‌ هه‌میشه‌ ویستوویه‌تی ژماره‌ی نمایشه‌كان ببه‌ستێته‌وه‌ به‌ ئاماده‌بوونی شوناس له‌شانۆدا، بۆیه‌ پێویسته‌ پرسیاری ئه‌وه‌ بكه‌ین چۆن سه‌یری شوناس ئه‌كه‌ین؟

شوناس له‌چ چه‌مكێكه‌وه‌ تێی ئه‌ڕوانین؟

ئایا شوناس تێگه‌یشتنێكی سیاسیه‌؟

یا سۆسیۆلۆژیه‌؟

كێشه‌ی شانۆی ئێمه‌ له‌وه‌دا بووه‌ شوناس وابه‌سته‌ كراوه‌ به‌ شوناسی سیاسیه‌وه‌، زمان ره‌هه‌ندی یه‌كه‌م و سه‌ره‌كی ناو شوناس بووه‌ به‌وه‌ی هه‌موو هه‌وڵێكی كرچ و كاڵ به‌زمان و جلی به‌رگی كوردی نمایش كراوه‌و ناوی نراوه‌ شانۆی ره‌سه‌نی كوردی، ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ بۆ شوناس به‌ره‌نجامی دیدێكی ناسیۆنالیستی بووه‌ بۆ گوتاری كوردبوون، له‌كاتێكدا پێویست بوو شوناس له‌پانتاییه‌كی ئیستاتیكی و شانۆیی سه‌یر بكرێت، به‌وه‌ی شوناس به‌ره‌نجامی عه‌قڵی شانۆكاری كورده‌، عه‌قڵێك كه‌ بیربكاته‌وه‌و ئینتیمای راسته‌وخۆ بۆ تیۆره‌ نه‌كات، هێنده‌ی بگاته‌ ناو دیدگای ڕه‌خنه‌یی بۆ تیۆر، ئه‌وه‌ش پێویستی به‌ گومان كردنه‌ له‌و مه‌عریفه‌ شانۆییه‌ی ئاماده‌بوونی هه‌بووه‌، شانۆكاری كورد هه‌میشه‌ كاره‌كته‌رێك بووه‌ ئینتیمای ڕاسته‌وخۆی بۆ تیۆر كردووه‌، نه‌یویستووه‌ ڕه‌خنه‌ ئاراسته‌ی تیۆره‌ شانۆییه‌كان بكات، به‌ڵكو هه‌میشه‌ وه‌ك موقه‌دده‌سێك سه‌یری كردووه‌، ئه‌وه‌ش وه‌ك گرۆتۆفسكی ئه‌ڵێت “یا به‌وه‌فایت یا داهێنه‌ریت”
دیاره‌ شانۆكاری كورد چونكه‌ به‌وه‌فا بووه‌ بۆ تیۆر بۆیه‌ نه‌یتوانیووه‌ خاوه‌نی شوناسێكی خۆی بێت، شوناسێك كه‌ ئیلیا كازان له‌شانۆی (لنكۆلن سنته‌ر) پێی گه‌یشت كاتێ‌ ویستی دیدی ستانسلافسكی بۆ پرۆسه‌ی ئاماده‌كردنی ئه‌كته‌ر بگۆڕێت كه‌ به‌هیچ جۆرێك نه‌شگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چاره‌سه‌ریه‌كانی برێخت له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت

“من دژی ستانسلافیكی نیم، به‌ڵكو دژی تێگه‌یشتنی ئه‌مریكیه‌كانم بۆ ستانسلافسكی”

له‌وه‌دا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ی ئیلیا كازان كه‌سێكی به‌ وه‌فا نیه‌ بۆ ستانسلافسكی، به‌ڵكو كاره‌كته‌رێكی داهێنه‌ره‌، داهێنه‌ربوونیشی وای لێ‌ ده‌كات كه‌ ئه‌وه‌ رابگه‌یه‌نێت دژی تیۆر نیه‌، به‌ڵكو دژی تێگه‌یشتنی ئه‌وانیتره‌ بۆ تیۆر، ئێمه‌ كه‌ به‌ وه‌فاو دڵسۆزبووین بۆ تیۆر نه‌مانتوانی ببینه‌ خاوه‌نی شوناس، هه‌ڵبه‌ت به‌وه‌فابوون وای كرد له‌دیدێًكیتره‌وه‌ كه‌ دیدی ناسیۆنالیزمه‌ بۆ شوناس ناو له‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ بنێن شانۆی كوردی، ده‌نا ئێمه‌ خاوه‌نی شوناس نین، ئه‌وه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی شانۆ دیارده‌یه‌كی خۆر ئاواییه‌ ده‌شێ‌ ناونانی شانۆی كوردیی ته‌نیا بریتی بێت له‌ شانۆیه‌ك كه‌ ئه‌وانه‌ی پێی هه‌ڵده‌ستن كوردن وبه‌زمانی كوردی ئه‌دوێن ده‌نا شانۆیه‌ك كه‌ به‌ شانۆی كوردیی ناوببرێت ده‌بێت به‌ره‌نجامی عه‌قڵی شانۆكاری كورد بێت، چاره‌سه‌ری بۆ ته‌واوی ئه‌و بونیادو پێكهاتانه‌ بكات، ده‌نا هه‌موو ناونانێك جگه‌ له‌به‌رهه‌م هێنانه‌وه‌ی وێنه‌ی مۆزه‌خانه‌یی له‌ناو كوردبوون توانای ئه‌وه‌ی نیه‌ شانۆیه‌كی تایبه‌تمه‌ند بنیات بنێت، چونكه‌ ئه‌و كاره‌ پێویستی به‌ پرۆژه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤ وجیاواز هه‌یه‌.

پڕۆژه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤ له‌بزووتنه‌وه‌ی شانۆییمان:
پڕۆژه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤ پێویستیه‌كی ناو بزووتنه‌وه‌ شانۆییه‌كه‌مانه‌ كه‌ توانای ئیشكردنه‌وه‌ی ئه‌ركیۆلۆژی هه‌یه‌ له‌سه‌ر ڕابردوو، ئه‌وه‌ش گه‌یشتنه‌ به‌و نهێنیه‌ی له‌ناو گوتاره‌ شانۆییه‌كه‌مان وون بووه‌، كاتێ‌ باس له‌پڕۆژه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤ ده‌كه‌ین مه‌به‌ستمان نمایشی ئه‌لته‌رناتیڤ نیه‌، چونكه‌ تا شانۆ له‌ خه‌می نمایش ده‌ربازی نه‌بێت ناتوانین گۆڕان له‌گوتاره‌ شانۆییه‌كه‌مان بكه‌ین، ئێمه‌ پێویستمان به‌وه‌یه‌ شانۆ وه‌ك پڕۆژه‌ سه‌یر بكه‌ین، هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نیه‌ ئێمه‌ شانۆمان وه‌ك پرۆژه‌ نیه‌، نه‌خێر به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌وڵی چه‌ند گرووپ وتیپێك وه‌ك پڕۆژه‌ ده‌بینرێت، هه‌ڵبه‌ت قسه‌كردن له‌و پڕۆژانه‌ توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ گفتوگۆیه‌كی ڕه‌خنه‌یی بنیات بنێت، بۆ ئه‌وه‌ی ئاستی پڕۆژه‌كان بناسرێن، به‌ڵام به‌بێ‌ گفتوگۆكردن له‌و پڕۆژانه‌ پڕۆژه‌كان له‌ناو سڕینه‌وه‌و پیاهه‌ڵدان ده‌مێننه‌وه‌، له‌هه‌ردوو ئاسته‌كه‌دا ئه‌وه‌ كێشه‌ی مه‌عریفه‌ی شانۆییه‌ تووشی ئه‌و ئاسته‌نگانه‌مان ده‌كاته‌وه‌.
هه‌ڵبه‌ت كاتی ده‌بێ‌ ئه‌وه‌شمان بیر نه‌چێت كه‌سانێك ده‌كه‌ونه‌ ئه‌و ئاقاره‌وه‌ كاره‌كانیان به‌ پڕۆژه‌ ناو ده‌به‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی وای كردووه‌ هه‌وڵه‌ كرچه‌كانیش ناوی پڕۆژه‌ بگرنه‌ خۆیان په‌یوه‌سته‌ به‌ غیابی به‌رپرسیاریه‌تی و نه‌بوونی گوتارێكی ڕه‌خنه‌یی، ئه‌گه‌رچی هه‌ندێك هه‌وڵی نمایش بۆ كاری جیاواز له‌ستوونی رۆژنامه‌كاندا ده‌بێته‌ ڕووبه‌رێك بۆ پرۆژه‌ی شانۆیی، به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ فه‌رامۆش نه‌كه‌ین ئه‌و نووسینانه‌ به‌هۆی نامۆبوونی ناوه‌كان و نه‌بوونی میتۆدی ڕه‌خنه‌یی دیسان ناتوانن گفتوگۆ بخوڵقێنن ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی و سه‌رسامی رۆژنامه‌نووسه‌ كه‌ له‌ئاستی تێگه‌یشتنی خۆیه‌وه‌ بۆ شانۆ حوكمه‌كانی به‌یان ده‌كات، بۆیه‌ پێویست به‌وه‌ ده‌كات كاتێ‌ قسه‌ له‌ئاستی هه‌ر پڕۆژه‌یه‌كی شانۆیی بكرێت ئه‌وه‌ ده‌ست نیشان بكه‌ین، كه‌ ئاخۆ ئه‌وانه‌ شانۆكاری جدی ناو گوتاره‌ شانۆییه‌كه‌مانن؟
هه‌ندێكجار چه‌ند ئاره‌زوومه‌ندێك خولیای نواندن و لاسایی كردنه‌وه‌ كردوویانیه‌تی به‌ شانۆكار ئیدی ئه‌و ناوه‌یان به‌ پیشه‌ بۆ ماوه‌ته‌وه‌، یاخود بڕوانامه‌یه‌كی دبلۆمی وه‌گرتووه‌و ئیدی تامردن ئه‌و شانۆكاره‌، هه‌موو شكست و بێتوانایه‌كی ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ به‌ شكستی شانۆ سه‌یر ده‌كرێت.

ئاگایی شانۆكار.. مه‌عریفه‌ی شانۆیی:
شانۆكاری كورد به‌شێكی كاره‌كته‌رگه‌لێكن هه‌ره‌مه‌كیه‌ت هێناویانی نه‌ك مه‌عریفه‌، به‌داخه‌وه‌ هه‌ندێكجار ئه‌و مه‌عریفه‌یه‌ هێنده‌ له‌ناو تۆزی ڕه‌فه‌ی كتێبخانه‌كان نوقمه‌ ناتوانێ‌ دید وجیهانبینێكی جیاواز به‌ شانۆ ببه‌خشێت، كێشه‌كه‌ش په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ ته‌مه‌ن و قۆناغێكه‌وه‌ هێنده‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌دیدی مه‌عریفی ئێمه‌ بۆ شانۆ، زۆرجار نه‌بوونی پڕۆژه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ غیابی مه‌عریفه‌وه‌، كه‌ مه‌عریفه‌ هه‌بوو شانۆكار خاوه‌ن پڕۆژه‌ ئه‌بێت، پڕۆژه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤ پێویستی به‌ شانۆكاری ڕوناكبیره‌ پێویستی به‌ كاره‌كته‌رێكه‌ بیر بكاته‌وه‌، نه‌ك په‌یڕه‌وی میتۆدێكی ده‌ست نیشان كراو بكات، به‌بێ‌ بوونی گومان و پرسیار له‌و میتۆده‌، چیتر ناوه‌ مه‌زنه‌كان له‌ناو ستایش نامێننه‌وه‌.


لێره‌دا قسه‌یه‌كی شانۆكار شه‌ماڵ عومه‌رم بیر دێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت

“چیتر بۆ بیرۆكه‌ی چاوه‌ڕوانی پێویستم به‌ صامۆئیل بیكت نیه‌”

هه‌ڵبه‌ت سیاقی قسه‌كه‌ جیاوازه‌، به‌ڵام من مه‌به‌ستمه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ بێنینه‌وه‌، شه‌ماڵ ئاوا ئاماژه‌ ده‌كات كه‌ ئیدی پێویست به‌وه‌ ناكات بۆ بیرۆكه‌ی چاوه‌ڕوانی بیر له‌ چاوه‌روانی گۆدۆ بكه‌ینه‌وه‌، هێنده‌ی تۆ كائینێكی شانۆیی مه‌شقه‌كان تۆ ده‌گه‌یه‌ننه‌ ئه‌وه‌ی حاله‌تێكی نوێ‌ درووست بكه‌ی، ده‌بێت ئه‌وه‌مان له‌یاد بێت ئه‌و پڕۆژانه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ مه‌عریفه‌یه‌كی شانۆیی قووڵ هه‌یه‌، مه‌عریفه‌یه‌ك هه‌موو ئه‌وانه‌ی ناویان شانۆكاره‌ به‌رگه‌ی ناگرن، هه‌ر بۆیه‌ ده‌بینین زۆربوون ئه‌وانه‌ی شه‌یدای ده‌ركه‌وتن بوون له‌و ساڵانه‌ی دوایی زۆر به‌خۆشحاڵیه‌وه‌ كه‌وتنه‌ به‌رهه‌م هێنانی فلم و به‌شێكی زۆریشیان ئێستا شه‌یدای ده‌ركه‌وتن له‌ زنجیره‌ ته‌له‌ڤزیۆنه‌كانی ڕه‌مه‌زانن، له‌كاتێكدا چه‌ند ده‌سته‌بژێرێكی ده‌ست نیشان كراو له‌و نێوه‌نده‌ ماونه‌ته‌وه‌و خه‌می شانۆیانه‌، مه‌عریفه‌ی جیاواز وای كردووه‌ بیركردنه‌وه‌ی جیاواز شانۆمان پێبكات، له‌وانه‌ پڕۆژه‌ درێژخایه‌نه‌كانی شانۆكار (گه‌زیزه‌) وه‌ك شانۆیه‌كی فێمێنیستی كه‌ به‌پێی پێویست نه‌توانراوه‌ ئه‌و ئه‌زموونه‌ بخوێنرێته‌وه‌، به‌واتا ئێمه‌ ناتوانین بڵێین مه‌عریفه‌ به‌ته‌واوی وونه‌ لای شانۆكاری كورد ناكرێ‌ هه‌وڵه‌كانی شانۆی سالار یا كۆری شانۆی با به‌ جیاوازی بۆچوونیشمان به‌كاری جدی سه‌یر نه‌كه‌ین بۆ شانۆ، ناتوانین ئه‌و هه‌وڵانه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی مه‌عریفه‌ ببینینن مه‌سه‌له‌كه‌ش به‌ته‌نیا مه‌عریفه‌ بۆ شانۆكار به‌س نیه‌ هێنده‌ی ئه‌و مه‌عریفه‌یه‌ كامه‌یه‌ شانۆمان به‌ره‌و پێش ئه‌بات، كامه‌ران ره‌ئوف ناوێكی دره‌وشاوه‌ی شانۆی ئێمه‌یه‌، ته‌نانه‌ت له‌دوای راپه‌رینیش به‌هه‌ردوو شانۆیی (وێرانه‌)و (چیرۆكی خۆشه‌ویستی) توانی چێژی هونه‌ریمان بۆ شانۆ بپارێزێت، به‌تایبه‌ت له‌ (وێرانه‌)، دیاره‌ ناتوانین بڵێین مه‌عریفه‌ بوونی نه‌بوو له‌ (چیرۆكی خۆشه‌ویستی) به‌لام جۆری ئیشكردنی ده‌رهێنه‌ر حوسێن میسری له‌و كاره‌ وای كردبوو ئاماژه‌ی سرووشتی (كوێستان) زاڵ بێت به‌سه‌ر ئاماژه‌ی درووستكراوی نواندن لای (كامه‌ران)، كه‌چی كاتێ‌ ساڵی پار كامه‌ران له‌ (چاوه‌روانی گۆدۆ) بینیمانه‌وه‌، دیدی مه‌عریفی كامه‌ران بۆ ئه‌و تێكسته‌ دیدێكی زۆر ڕووكه‌شانه‌ بوو بۆ تێگه‌یشتن له‌ دنیا، ته‌نانه‌ت نواندن له‌ناو جوله‌و هه‌ستی ئاسایی ده‌رنه‌چوو بوو ئایا ئه‌وه‌ مانای وایه‌ كامه‌ران بێ‌ مه‌عریفه‌یه‌؟

نا به‌ڵكو ئه‌و مه‌عریفه‌یه‌ی ئه‌و داهێنه‌ره‌مان شانۆی بیكتی پێكرد مه‌عریفه‌یه‌كه‌ توانای زینده‌گی نیه‌ بۆ ئه‌و ڕۆژگاره‌مان، ئه‌و پێویستی به‌وه‌ بوو له‌دیدی ڕۆشنتره‌وه‌ سه‌یری شانۆی بكردبا، هه‌ر بۆ نموونه‌ خه‌ڵك چاوه‌ڕوان بووه‌ ئه‌و باشتر بێت له‌كاره‌كانی ڕابردووی كه‌ وا نه‌بوو واتا له‌ مه‌عریفه‌ی فراوان و جیاواز به‌دوور بوو، بۆیه‌ هه‌میشه‌ ئه‌بێ‌ له‌سه‌ر چه‌مكی مه‌عریفه‌ زیاد له‌پێویست ده‌ست نیشانی جۆری ئه‌و مه‌عریفه‌یه‌ بكه‌ین چونكه‌ زیاد له‌مانایه‌كی هه‌یه‌.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مه‌عریفه‌ی شانۆیی به‌ته‌نها په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ ده‌رهێنه‌رانه‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌كته‌رو ڕه‌خنه‌گرانیش ده‌كه‌ونه‌ ناو ئه‌و ئیشكالیه‌ته‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ مه‌عریفه‌یه‌ ئه‌كته‌ر وا لێده‌كات بگاته‌ په‌ی بردن به‌نهێنی كاركردنی ده‌رهێنه‌ر، ڕه‌خنه‌گریش له‌ساته‌وه‌ختی بوونی مه‌عریفه‌ی شانۆیی فراوان له‌شێوازو ئه‌زموونه‌ شانۆییه‌كان وای لێده‌كه‌ن توانای خوێندنه‌وه‌ی بونیادی پێكهاته‌و ڕووه‌ نادیاره‌كانی شانۆمان بۆ دیار بكات.

پانۆرامایه‌ك بۆ گوتاری ڕه‌خنه‌ی شانۆیی:
له‌ڕاستیدا بوونی ڕه‌خنه‌ به‌بێ‌ بوونی نمایشی هونه‌ری به‌رز كارێكی بێهوده‌یه‌، كاتێ‌ شانۆ بوونی نه‌بوو ڕه‌خنه‌ چۆن بێته‌ بوون، ڕه‌خنه‌ كاتێ‌ چالاك ئه‌بێت كه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی شانۆی هه‌مه‌ ڕه‌نگ بوونی هه‌بێت، شانۆیه‌كمان هه‌بێت له‌ناو شێوازی جیاواز ده‌ربكه‌وێت، تا ڕه‌خنه‌گر بتوانێ‌ ئاستی ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌مان پێ‌ بڵێت، ئێمه‌ ناتوانین به‌بێ‌ نمایش چاوه‌ڕوانی ڕه‌خنه‌ بین، ئه‌و كاتانه‌ی نمایشی به‌رز ده‌رده‌كه‌وێت مه‌عریفه‌ی ڕه‌خنه‌گر ناگاته‌ ئاستی مه‌عریفه‌ی نمایش ئه‌وه‌ش وا ده‌كات ڕه‌خنه‌ له‌نێوان ستایش و سه‌رزه‌نشت كردن خۆی یه‌كلا بكاته‌وه‌، چونكه‌ ناتوانێك سێنته‌ری گوتاری نمایش هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌و له‌ڕێگه‌ی بونیاده‌وه‌ سه‌رله‌نوێ‌ سیستمی ڕێكخه‌ری نمایش بخوێنێته‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی له‌ناو شانۆی ئێمه‌ موماره‌سه‌ی ڕه‌خنه‌ ئه‌كه‌ن ناتوانن له‌ناو شانۆ بیر بكه‌نه‌وه‌، چونكه‌ هه‌ست به‌ ئاماده‌بوونی پڕۆسه‌ شانۆییه‌كه‌ ناكه‌ن، ڕه‌خنه‌گر پێویسته‌ كاره‌كته‌رێك بێت نووسین به‌رهه‌می بیركردنه‌وه‌ بێت له‌ناو شانۆ هه‌ر بۆیه‌، ئه‌و ووتاره‌ ڕه‌خنه‌ییانه‌ی توانیویانه‌ له‌ناو شانۆ نزیك ببنه‌وه‌ ئه‌وانه‌ نووسیویانه‌ كه‌ خۆیان شانۆكار بوونه‌، ئه‌وانه‌ش بریتین له

‌ (داناره‌ئوف، دانا عه‌لی سه‌عید، حه‌مه‌ سدیق، كاسترۆ مه‌جید، ئیسماعیل هه‌ورامی، بورهان غه‌فور، كاردۆ محه‌مه‌د، فریاد ئه‌حمه‌د)

دیاره‌ به‌سه‌رنجدان له‌سه‌ر نووسینه‌كانی ئێستای (دانا ره‌ئوف) یشه‌وه‌ كه‌ زۆرجار زمانێكی وه‌سفی به‌سه‌ر زمانه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كه‌ زاڵ ده‌بێت، ئه‌وه‌ له‌كاتێكدا دانا یه‌كێكه‌ له‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌ی له‌ هه‌شتاكان توانی بنه‌مای زانستی بۆ ڕه‌خنه‌ی شانۆییمان بنیات بنێت، هه‌روه‌ها كه‌سانیتر هه‌یه‌ زیاتر مۆركێكی ڕۆژنامه‌نووسی به‌سه‌ر نووسین و ڕه‌خنه‌كانیانه‌وه‌ دیاره‌ كه‌ ئه‌وانه‌ش جۆرێك ڕه‌خنه‌ن پێویستیه‌كی ناو گوتاره‌ شانۆییه‌كه‌مانه‌ دیارترین ئه‌و ناوانه‌ش (كامه‌ران سوبحان، شۆرش محه‌مه‌د حوسێن)

له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ندێكیتر هه‌ن ویستوویانه‌ له‌گه‌ڵ ته‌وژمه‌ جیاوازه‌كان به‌ دیدێكی تر بنووسن، له‌وانه‌

(حه‌یده‌ر عه‌بدولره‌حمان)

كه‌ كاریگه‌ریه‌كی باشی هه‌بوو له‌سه‌ر هه‌وڵی گه‌نجانی شانۆكاری هه‌ولێر به‌دوای ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ده‌كان توانی تاڕاده‌یه‌ك ڕه‌خنه‌ له‌و هه‌وڵانه‌ بگه‌یه‌نێته‌وه‌ نمایش، هه‌ندێك ئیشكردنی تر په‌یوه‌سته‌ به‌كاری بیبلۆگرافی ونووسینه‌وه‌ی مێژوو بۆ ده‌ست نیشان كردنی ئه‌م قۆناغه‌ جیاوازانه‌، لێره‌دا ده‌بێت هه‌وڵه‌كانی

(یاسین قادر به‌رزنجی)

وه‌ك هه‌وڵی دڵسۆزانه‌ بۆ نووسینه‌وه‌ی ئه‌و مێژووه‌ سه‌یر بكه‌ین، به‌ڵام كه‌سانیتر هه‌ر له‌و دیده‌ ئه‌رشیفیه‌وه‌ ده‌یانه‌وێ‌ له‌بڕی ته‌دوین كردنی ئه‌و مێژووه‌ دێن له‌مێژووه‌وه‌ باز ئه‌ده‌نه‌ ناو ئێستا، ئه‌وه‌ش به‌كه‌م سه‌یركردنی ئێستایه‌، كه‌ به‌ره‌نجامی ئه‌و عه‌قڵه‌ دۆگماییه‌ی ئیشكردنه‌ كه‌ ڕێگا نادات نه‌ مێژوو نووس بێت وه‌ نه‌ ڕه‌خنه‌گر، له‌و بواره‌دا ده‌توانین ئاماژه‌ بۆ ناوی (موحسین محه‌مه‌د) بكه‌ین.
ئه‌و هێنده‌ی وه‌ك رۆژنامه‌نووسێك ده‌یبینین په‌یوه‌ندیی به‌ ڕه‌خنه‌وه‌ نیه‌، ڕه‌نگه‌ له‌رۆژگارێكدا ئه‌وانه‌ ڕه‌خنه‌گری سه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆیان بووبن به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئاستی نمایشه‌كان هێنده‌ ساده‌ بووبن هه‌ر ئه‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌ی بۆ به‌رهه‌م هێنابین، به‌ڵام ئه‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌ ناتوانن بێنه‌ ناو سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌، ئه‌وه‌ قسه‌یه‌كی (فۆكۆ) مان بیر دێنێته‌وه‌ كه‌ له‌باره‌ی ماركسه‌وه‌ ده‌ڵێت “ناتوانێ‌ بێته‌ ناو ئه‌و سه‌ده‌یه‌، وه‌ك ئه‌و ماسیه‌وایه‌ له‌ده‌ریا ده‌ری بكه‌یت ده‌خنكێت” ئه‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌ی ئێمه‌ش بیانكه‌ینه‌ ناو سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك ته‌نها رۆژنامه‌نووسێكی خراپیان لێ‌ ده‌رده‌چێت، ئه‌و قسه‌یه‌ بۆ (ئه‌حمه‌د ئابلاخی) ش هه‌ر ڕاسته‌، جۆرێكی ترمان هه‌یه‌ كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری شانۆی عیراقیه‌وه‌ توانای ده‌رباز بوونیان نیه‌ دیارترین ناویش له‌م جۆره‌ (سه‌باح هورمز) ه‌.
ئه‌و له‌ژێر كاریگه‌ری ڕه‌خنه‌گرانی شانۆی عیراقیه‌وه‌ ده‌نووسێت، به‌هۆی ئه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرێكی وه‌كو (عواد علی) كتێبه‌كه‌ی به‌ناوی

(المألوف واللاالمألوف فی المسرح العراقی)

ه‌ كتێبه‌كه‌ی هورمز به‌ناوی

(التقلیدی واللاتقلیدی فی المسرح الكردی)

دیاره‌ (ته‌قلیدو ناته‌قلید) هه‌مان (المألوف واللاالمألوف) كه‌ی عه‌واد عه‌لیه‌،

شانۆی كوردیش له‌ شانۆی عیراقیه‌كه‌ وه‌رگیراوه‌،

ته‌نانه‌ت مادامه‌كی كتێبه‌كه‌ی عه‌واد باس له‌ شانۆی ئه‌زموونگه‌ری عیراقی ئه‌كات و له‌سه‌ر (صلاح القصب) ئه‌دوێت، ئه‌بێت به‌شێكی كتێبه‌كه‌ی سه‌باح هورمزیش له‌ سه‌ر شانۆی ئه‌زموونگه‌ری كوردی بێت و له‌سه‌ر شه‌مال عومه‌ر قسه‌ بكات نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ به‌ڵكو له‌ناوه‌ڕۆكیشدا سه‌رسامیه‌كه‌ی به‌ڕاده‌یه‌كه‌ دێری كتێبه‌كه‌ ئه‌گوازێته‌وه‌، ئه‌وه‌ته‌ عواد علی له‌به‌رامبه‌ر كه‌سایه‌تی (لێبووكی خه‌مه‌كانی سێرك) ی صلاح القصب ده‌نووسێت “سبق ان گرحه‌ ارنست همنغوای فی روایه‌ الشیخ والبحر ومفادها ان الانسان قد یقهر ولكنه‌ لایهزم” كه‌چی سه‌باح هورمز هه‌مان دێر بێ‌ ئاماژه‌دان بۆ شانۆگه‌ری

(گه‌شته‌كه‌ی حه‌سه‌ن) ی

كامه‌ران ره‌ئوف وده‌نووسێت ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ ده‌سه‌پێنێته‌ سه‌ر

(حه‌سه‌نی لێبوك، عه‌لی كه‌شتیه‌وان، سه‌لامی كه‌مانجه‌ژه‌ن، برایمه‌ شێت)

كاتێ‌ ره‌خنه‌گرێكمان هه‌بێت ناونیشانی كتێب و میتۆدی ره‌خنه‌و ده‌سته‌واژه‌ ره‌خنه‌ییه‌كانی له‌كتێبی تره‌وه‌ وه‌رگیرابن، له‌كاتێكدا ره‌خنه‌ له‌شانۆی عیراقی له‌و ئاسته‌ نیه‌ كه‌ ئه‌و وای زانیووه‌ ئه‌و رێگایه‌ ئه‌یكات به‌ڕه‌خنه‌گر، له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌ پانۆرامایه‌كی زۆر خێراو كورت بێت بۆ ڕه‌خنه‌ی شانۆییمان، له‌ئه‌نجامی هه‌ست به‌لێپرسینه‌وه‌مان بۆ شانۆ ناچار ئه‌بین هه‌ندێك له‌و نووسه‌رانه‌ له‌قسه‌كانیشمان تووڕه‌ ببن.

ده‌ق، ڕووبه‌رێك بۆ نووسینه‌وه‌ی شانۆ:
روانین بۆ ده‌ق له‌ناو شانۆدا كۆڵه‌گه‌ی سه‌ره‌كی شانۆ نیه‌، به‌ڵكو پێویسته‌ له‌ڕێگه‌ی ده‌قه‌وه‌ زه‌مه‌نی داهێنان نه‌كوژرێت كه‌ زه‌مه‌نی ئه‌كته‌رو ده‌رهێنه‌ره‌، رۆشنبیریی شانۆییمان له‌هه‌شتاكانه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك تێكستی شانۆیی دیاری كردووه‌ به‌ كوردی (شكسپیر و ئه‌پسن و چیخۆف) ئه‌و ناوانه‌ بوونه‌ كه‌زۆر جار كه‌وتوونه‌ته‌ سه‌ر شانۆكانیشیمان، به‌ڵام كاتێ‌ ئه‌و تێكستانه‌ ناتوانن شانۆیه‌كی زیندوو بنیات بنێن ئه‌وه‌ خه‌وشی نووسه‌ره‌كان نیه‌، هێنده‌ی ئه‌وه‌ دیدی ده‌رهێنه‌ره‌ وه‌ك نابینایه‌ك سه‌یری ده‌قی كردووه‌ نه‌یتوانیووه‌ زه‌مه‌نی ئاماده‌ بوونی خۆی وون نه‌كات، له‌هه‌فتاكانه‌وه‌ شانۆگه‌ری (گۆرانی چایكا) له‌سه‌ر شانۆكانی ئێمه‌ نمایش ئه‌كرێت، به‌ڵام تا ئێستا ده‌رهێنه‌ران پرسیاری ئه‌وه‌یان له‌خۆیان نه‌كردووه‌ (چایكا) مانای چیه‌؟

له‌وانه‌شه‌ هه‌ندێك له‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ وایان زانیبێت ئه‌وه‌ كورتكراوه‌ی ناوی كاره‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ ڤاسیلیه‌، به‌ڵام چونكه‌ پرسیاریان نه‌بووه‌و ئه‌و مه‌عریفه‌یه‌ش نه‌بووه‌ نه‌یانزانیووه‌ مانای چیه‌؟

له‌كاتێكدا چایكا واتا ئه‌و مه‌له‌ جوانانه‌ی به‌ كۆمه‌ڵ ئه‌فڕن، ئه‌و قسه‌یه‌ شانۆگه‌ری (گۆرانی چایكا) ی فریاد ئه‌حمه‌د ناگرێته‌وه‌ كه‌ دیمه‌نی كۆتایی ئه‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ له‌به‌رزاییه‌وه‌ ده‌بێته‌ چایكا، ئه‌وه‌ش به‌ستنه‌وه‌ی كاره‌كته‌ره‌ به‌ناونیشانه‌كه‌ی چیخۆفه‌وه‌، ئاشكراكردنی نهێنی ناو تێكسته‌ له‌ڕێگه‌ی پرۆسه‌یه‌كی دۆنادۆنی نێوان ڤاسیلی وچیخۆف.
بۆیه‌ شانۆكاری كورد زۆرجار بۆچوونی وابووه‌ ئه‌گه‌ر له‌ده‌قی مه‌زن كار بكات ئه‌وه‌ شانۆی مه‌زن بنیات ئه‌نێتن و ئه‌بێته‌ داهێنه‌ر، له‌كاتێكدا تواناو دیدی ده‌رهێنه‌ر ئه‌توانێ‌ به‌بێ‌ بوونی تێكستی مه‌زنیش شانۆی ئه‌فڕێنه‌ر بنیات بنێت، ئه‌وه‌ش ئه‌زموونه‌كانمان له‌ رابردوو فێری ئه‌وه‌یان كردووین كه‌بێ‌ بوونی ده‌قیش ئه‌توانین شانۆ بنیات بنێین، به‌ڵكو ته‌نها مه‌شق و گه‌ڕان له‌پێناو خوڵقاندن شانۆ بنیات ئه‌نێت پیته‌ر بروك رۆژێكیان وتوویه‌تی “پانتایه‌كی به‌تاڵم بده‌رێ‌ شانۆیه‌كی ڕاسته‌قینه‌ی تیا بنیات ئه‌نێم”.
ئه‌وه‌ دیدی ده‌رهێنه‌ر و به‌شداری كردنی ئه‌كته‌ره‌ شانۆ ده‌خوڵقێنێ‌، ئه‌وه‌ش به‌و مانایه‌ نیه‌ كه‌ تێكستی شانۆیی ناتوانێ‌ به‌شداری له‌ بنیاتنانی ئه‌زموونی به‌رز و هونه‌ری و ئیستاتیكی بكات، له‌و بواره‌دا ده‌توانین ئاماژه‌ بكه‌ین بۆ نمایشه‌كانی (كاره‌كه‌ره‌كان) ی دلێر محه‌مه‌د، (كه‌ڤاڵی په‌پووله‌) بورهان غه‌فور، (سه‌فه‌ری پاكبوونه‌وه‌) ی مه‌هدی حه‌سه‌ن، (هۆرۆسكۆب) ی كاردۆ محه‌مه‌د.
بۆیه‌ ده‌كرێ‌ تێكستی شانۆیی ببێت به‌ زه‌مینه‌یه‌كی پته‌و بۆ نمایشی شانۆیی، به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ی ده‌رهێنه‌ر ئینتیمای ڕاسته‌وخۆ بۆ ووشه‌ی نووسراو نه‌كات، ئه‌مڕۆ له‌ووڵاتی ئێمه‌دا پرۆژه‌ی وه‌رگێرانی تێكستی شانۆیی بۆ زمانی كوردیی پرۆژه‌یه‌كه‌ كاری ووردی بۆ ده‌كرێت دیارترین ئه‌و پرۆژانه‌ش ئه‌و زنجیره‌ كتێبه‌ی ده‌زگای ئاراسه‌ كه‌ شانۆكار دانا ره‌ئوف سه‌رپه‌رشتی ئه‌كات، ئێمه‌ له‌ڕێگه‌ی ئه‌و پرۆژه‌یه‌وه‌ زۆر به‌پێش شانۆی عه‌ره‌بی كه‌وتووینه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئێمه‌ به‌ (لاش نۆرین) ێك ئاشنا بووینه‌ شانۆی عه‌ره‌بی تائێستا ناویشی نه‌بیستووه‌، ئێمه‌ له‌ڕێگه‌ی ئه‌و پرۆژه‌یه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك تێكستی سترێندبیًَرگمان به‌ كوردی هه‌یه‌، به‌ڵام هه‌موو ئه‌وانه‌ كوا ده‌ستی كام ئه‌فڕێنه‌ره‌ ده‌یكات به‌ شانۆیه‌ك كه‌ كاریگه‌ری له‌ناو بزووتنه‌وه‌ هونه‌ریه‌كه‌ هه‌بێت و له‌ئاستی كۆمه‌ڵگاش بتوانێ‌ بینه‌ر تێبگه‌یه‌نێت كه‌ بوونی شانۆ یه‌كێكه‌ له‌ گرنگترین پێداویستیه‌كانی كۆمه‌ڵگا.

شانۆكاری كوردو تیۆریزه‌نه‌كردنی تیۆر:
كاتێ‌ به‌ پانۆڕاما ڕه‌خنه‌ییه‌كه‌دا بچینه‌وه‌ تێبینی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین ئیدی پێویسته‌ شانۆكاران خۆیان بێن له‌سه‌ر پڕۆژه‌ شانۆییه‌كانیان بدوێن، له‌باره‌ی ئه‌و چه‌مك وتیۆرانه‌ی شانۆ كه‌ كاری تیا ده‌كه‌ن، دیاره‌ له‌و نێوه‌نده‌دا نه‌وه‌ی هه‌فتاكان و هه‌شتاكان به‌رپرسیاریه‌تیه‌كی دیاریان كه‌وتۆته‌ ئه‌ستۆو ئه‌وان هۆكارێكی سه‌ره‌كی بوونه‌ له‌و بواره‌ كه‌نه‌یانتوانیووه‌ كاری له‌م چه‌شنه‌ ئه‌نجام بده‌ن، ئه‌گه‌ر ئه‌وان تیۆریزه‌ی كاره‌كانیان بكردبایه‌ ئه‌مرۆ ده‌توانرا ئه‌و تیۆریزه‌ كردنه‌ وه‌ك ئارگۆمێنتی ئه‌و هه‌وڵانه‌ سه‌یر بكرێت، ئه‌گه‌رچی له‌گه‌ڵ كۆتایی سه‌ده‌ی بیسته‌م ئه‌و ئاگاییه‌ ده‌رده‌كه‌وێت بۆ تیۆریزه‌ كردن ونووسینی گوتاری ڕه‌خنه‌یی، له‌وانه‌ ئه‌حمه‌د سالار هه‌وڵی داوه‌ له‌پاڵ كاركردنی وه‌ك ئه‌كته‌رو نووسه‌ر و ده‌رهێنه‌ر تیۆریزه‌ی پرۆژه‌ شانۆییه‌كانی بكات، هه‌روه‌ها ئیشكردنی گه‌زیزه‌ له‌بواری شانۆی ژندا وه‌ك نووسه‌ر و ده‌رهێنه‌ر دواتر له‌ڕێگه‌ی گفتوگۆی درێژه‌وه‌ ویستوویه‌تی ئه‌و ئه‌زموونه‌ بخاته‌ نێو پرسیارو گومانه‌وه‌، ئه‌وه‌ش نووسینه‌وه‌ی ئه‌زموونی كاركردنیه‌تی، دانا ره‌ئوف له‌كتێبه‌كه‌ی

(گوتاری ئه‌زموونگه‌ری له‌ره‌وتی شانۆی كوردیدا)

هه‌وڵی خوێندنه‌وه‌ی گوتاری ئه‌زموونگه‌ری داوه‌ له‌شانۆی كوردیدا ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئه‌زموونه‌كه‌ی خۆشی (چیرۆكی باخچه‌ی ئاژه‌ڵان) وه‌ستاوه‌، ئه‌و كتێبه‌ به‌یه‌كه‌م كتێبی زانستی كوردی داده‌نرێت له‌باره‌ی شانۆی ئه‌زموونگه‌ری كوردیدا، هه‌روه‌ها شه‌ماڵ عومه‌ر له‌ڕێگه‌ی ووتاره‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كاندا ویستوویه‌تی دیدی خۆی بۆ شانۆ ڕوون بكاته‌وه‌، ئه‌و له‌ته‌ك نیگار حه‌سیب چه‌ند نووسینێكی بڵاو كرده‌وه‌ له‌باره‌ی تێگه‌یشتنیان بۆ ده‌نگ له‌ شانۆدا، ئێمه‌ له‌كتێبی (شانۆی پۆست مۆدێرنیتی) له‌سه‌ر ئه‌زموونی كاركرنی شانۆی ئه‌زموونگه‌ری كه‌ركوك وئاسۆو تێڕوانینه‌كان به‌تایبه‌ت له‌سه‌ر ئه‌و پرۆژه‌ی دواتر به‌ناوی

(سۆسیۆلۆژیای شانۆ/ میتۆدی: ده‌نگ میتا حیكایه‌ت)

كه‌ وه‌ك میتۆدێك بۆ ئه‌زموونه‌كانی تیپه‌كه‌مان نووسرابوو، به‌ڵام له‌پاڵ ئه‌وه‌دا ئه‌وه‌مان بیر نه‌چووه‌، كه‌ پێویست بوو ناوه‌ دیاره‌كانی شانۆی ئێمه‌ قسه‌یان له‌سه‌ر كاری خۆیان هه‌بوایه‌، بۆچی له‌كاتی خۆی

(به‌هه‌شتی عوسمان چێوار، به‌هه‌شتی عومه‌ری عه‌لی ئه‌مین، سه‌عدون یونس، ته‌لعه‌ت سامان، سه‌لمان فایه‌ق، سه‌فوه‌ت جه‌راح، جه‌لیل زه‌نگه‌نه‌، جیهاد دڵپاك، د. فازل جاف)

ئه‌زموونی خۆیان تیۆریزه‌ نه‌كردو له‌باره‌ی ئه‌و ئه‌زموونه‌ هه‌ڵوه‌سته‌یان نه‌كرد، به‌شێكیان په‌یوه‌ست بووه‌ به‌و مه‌عریفه‌یه‌ی ئه‌و ناوانه‌ هێنده‌ی كێشه‌ی به‌رهه‌م هێنانی نمایشیان هه‌بووه‌ هێنده‌ی بیریان له‌و لایه‌نه‌ نه‌كردۆته‌، به‌شێكیتری په‌یوه‌ندی به‌وه‌ هه‌یه‌ تا ئه‌و سالانه‌ی دوایی شانۆكاری كورد پێی وابووه‌ نابێت خۆی له‌سه‌ر ئه‌زموونی خۆی قسه‌ بكات، له‌كاتێكدا كه‌سێكی وه‌كو گرۆتۆفسكی تا خۆی قسه‌ی له‌سه‌ر كاره‌كانی خۆی نه‌كرد كه‌س ئاماده‌ نه‌بوو له‌باره‌ی كاره‌كانیه‌وه‌ هیچ بنووسێت، به‌شێكیان هۆیه‌كه‌ی ئه‌وه‌ بوو سه‌رچاوه‌یه‌كی تیۆریان نه‌بوو به‌ڵام كاتێ‌ شانۆكاره‌كه‌ له‌باره‌ی كاره‌كه‌ی و چۆنیه‌تی ئیشكردنی له‌شانۆدا ده‌دوێت بۆ ڕه‌خنه‌گر ئه‌و قسه‌كردنه‌ وه‌ك ئارگۆمێنتێك بۆ ئه‌و ئه‌زموونه‌ سه‌یر ئه‌كرێت، بۆ ئه‌و نه‌وه‌یه‌ش ئه‌و قسه‌یه‌ هه‌ر ڕاسته‌ بۆچی (هیوا فایه‌ق، میدیا ره‌ئوف، ئه‌رسه‌لان ده‌روێش، ئومێد حوسێن، كامه‌ران ره‌ئوف، مه‌هدی حه‌سه‌ن، سدیق حوسێن، یوسف عوسمان، رزگار ئه‌مین، فرمێسك مسته‌فا، رووبار ئه‌حمه‌د)

زۆر ناوی تریش بێده‌نگن له‌ئاست ئه‌زموونه‌كانی خۆیان، ئه‌و بێده‌نگیه‌ وای كردووه‌ ئه‌و ئه‌زموونانه‌ نه‌كه‌ونه‌ ناو پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ بێده‌نگی ئه‌و ناوانه‌ نه‌ له‌خزمه‌تی خۆیانه‌و نه‌ له‌خزمه‌تی بزووتنه‌وه‌ شانۆییه‌كه‌یه‌.

شانۆی نه‌ته‌وه‌یی بانگه‌شه‌یه‌ك بۆ كۆتایی:
بۆ ئه‌وه‌ی هێلی ئه‌و بازنه‌یه‌ ته‌واو بكه‌ین ودڵنیایی مردنی ئه‌و عه‌قڵه‌ له‌شانۆدا بانگه‌شكردن بۆ ده‌زگایه‌كی شانۆیی به‌ناوی شانۆی نه‌ته‌وه‌یی بووه‌ به‌ كارێكی پێشنیاركراو، ئه‌وه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا پێشنیارێكی سه‌ره‌ مه‌رگه‌ بۆ كۆتایی شانۆ، چونكه‌ ئه‌و پڕۆژه‌یه‌.. پرۆژه‌یه‌كی دره‌نگ وه‌خته‌و توانای پێشنیاركردنی به‌ر له‌سه‌ده‌ی بیست كۆتایی پێ‌ هاتووه‌.
یه‌كێك له‌تراژیدیاكان له‌وێوه‌ ده‌ست پێده‌كات ئه‌و ده‌مه‌ی جیهان ده‌رگا له‌كولتوره‌ جیاوازه‌كان ده‌كاته‌وه‌و پڕۆژه‌ی شانۆی فره‌ كولتوری ته‌واوی شانۆكانی دنیا داگیر ده‌كات كه‌چی ئێمه‌ له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك ده‌مانه‌وێ‌ ده‌رگا له‌سه‌ر كولتوره‌كانیتر دابخه‌ین و له‌ناو هه‌سته‌ فانتازیاكانی نه‌ته‌وه‌ خۆمان بخنكێنین، ئه‌وه‌ ته‌نها خه‌ونی ئه‌وانه‌یه‌ كه‌ له‌ناو هه‌ستی ڕووكه‌ش بڕوایان به‌وه‌ هێنا ئه‌و شانۆ ئاست لاوازه‌یان خاوه‌نی شوناسی كوردیه‌، هه‌ر كاتێك قسه‌ له‌په‌یوه‌ندیی نێوان شانۆ وشوناس كرا ئه‌و كاته‌ ئاستی تێگه‌یشتنی ئه‌و شانۆكاره‌ به‌ره‌و ڕووی شانۆ ئه‌زانیت، ئه‌و ده‌مه‌ی شوناس بۆ شانۆكار بریتی بێت له‌ خول خواردن به‌ناو كه‌له‌پوور ده‌بێت بزانین ئه‌و شانۆكاره‌ له‌ناو ڕابردوو ناتوانێ‌ بێته‌ ده‌ره‌وه‌، چونكه‌ كولتوری گۆڕیووه‌ به‌ كه‌له‌پوور، كولتور له‌ئێستادا له‌گه‌ڵمان ده‌ژیێت، به‌ڵام كه‌له‌پوور سه‌رباری ئه‌وه‌ی به‌شێكه‌ له‌ناو كولتور سه‌ر به‌ زه‌مه‌نی ڕابردووه‌، لێره‌وه‌ ئینتیماكردنه‌وه‌ بۆ ئه‌و زه‌مه‌نه‌ به‌ناوی شانۆی نه‌ته‌وه‌یی له‌ڕاستیدا ته‌سلیمكردنه‌وه‌ی شانۆیه‌ بۆ دامه‌زراوه‌ ته‌قلیدیه‌كان، به‌وه‌ی شانۆ له‌ده‌ستی داهێنه‌ران ده‌ربكرێت و ببه‌خشرێت به‌چه‌ند فه‌رمانبه‌رێك كه‌ له‌ ئاماده‌باشین بۆ خانه‌نشینی، ئه‌و پرۆژه‌یه‌ ناتوانێ‌ خه‌ونی زیندووبوونی بۆ شانۆ پێ‌ بێت كاتی خۆی به‌هه‌شتی ئیبراهیم چێوار له‌كۆنفرانسی شانۆی سالار كه‌ ئه‌و پرۆژه‌یان ئه‌خسته‌ ده‌نگدانه‌وه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ له‌هۆڵه‌كه‌ دانیشتبووین پێی ووتم

“سه‌د ساڵیتریش شانۆی نه‌ته‌وه‌یی هه‌بێت من و تۆ وكه‌سانیتر هه‌یه‌ كه‌ نه‌بنه‌ ئه‌ندامی”

ئه‌وه‌ مانای وایه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ی له‌تێگه‌یشتنیان بۆ شانۆ كه‌ شانۆ به‌ دامه‌زراوێكی كولتووری و مه‌ده‌نی تێده‌گه‌ن قه‌ت ئاماده‌ نین بچنه‌ ناو هیچ پرۆژه‌یه‌ك به‌ناوی شانۆی نه‌ته‌وه‌یی، ئه‌وانه‌ی ئینیتما بۆ ئه‌و پرۆژه‌یه‌ ده‌كه‌ن ته‌نها ئه‌وانه‌ن له‌كار كردن بڕاونه‌ته‌وه‌و به‌وه‌همی لاساییكردنه‌وه‌ی ئه‌گه‌رو دامه‌زراوه‌كانی شانۆی عیراقی ئه‌ژین، كه‌ چیتر بزووتنه‌وه‌ی شانۆییمان ناكرێ‌ چاوی ئومێدی ببرێته‌ شانۆی عیراقی، چونكه‌ چیدی كۆمه‌ڵگای كوردی زیندانێك نیه‌ به‌عس هه‌موو ده‌رگاكانی له‌سه‌ر داخستبێت، ئه‌مرۆ ئه‌و كرانه‌وه‌یه‌ی به‌سه‌ر دنیا ئاماده‌یی هه‌یه‌ هه‌موومان وه‌ك یه‌ك ئه‌توانین به‌دوای كه‌شف كردنی نه‌زانراوه‌كان بین، خۆمان له‌ناو هه‌سته‌ فانتازیاكانی نه‌ته‌وه‌ بۆ شانۆ نوقم نه‌كه‌ین، ئه‌وه‌ش گومانكردنه‌ له‌ مه‌عریفه‌ی تۆز لێنیشتوو پێویستمان به‌وه‌یه‌ گومان له‌و مه‌عریفه‌ شانۆییه‌ به‌سه‌ر چووه‌ بكه‌ین و به‌ره‌و مه‌عریفه‌ جیاوازه‌كان ئه‌وانه‌ی ئاراسته‌ی فكری جیاوازیان هێنایه‌ دی، كه‌ له‌پرۆژه‌ ئه‌زموونكاریه‌كه‌ی پیته‌ر بروك ناوی نرا شانۆی فره‌ كولتوری، چونكه‌ ئه‌مڕۆ په‌یوه‌ندی نێوان شانۆكاران ئه‌توانێت سنووری كولتورو ووڵاتان ببڕێت به‌هۆی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كان ته‌واو له‌یه‌ك نزیك بوونه‌، كرانه‌وه‌ به‌ڕووی دنیا ئه‌توانێت شانۆكاری كورد تێبگه‌یه‌نێت له‌وه‌ی شانۆ له‌دنیادا له‌ چ ئاستێكه‌، به‌ڵام كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ شانۆكاری كورد به‌درێژایی زه‌مه‌ن فۆڕمێكی بۆ شانۆ پێیه‌، نایه‌وێ‌ بگۆڕێت وهه‌ر جۆره‌ كرانه‌وه‌یه‌ك به‌سه‌ر خۆی قبووڵ ناكات، ئه‌وانه‌ش له‌ژێر ناوی ڕه‌سه‌نێتی و ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی به‌جێ‌ ده‌گه‌یه‌نێت، ده‌نا كه‌ی ڕاسته‌ له‌م ڕۆژگاره‌دا خه‌ونی دامه‌زراندنی ده‌زگایه‌كمان هه‌بێت بۆ شانۆی نه‌ته‌وه‌یی، ئه‌و كۆمیدیایه‌ ته‌نها ئێمه‌ موماره‌سه‌ی ده‌كه‌ین، دیاره‌ من بۆ خۆم كاتێ‌ كار ده‌كه‌م ناتوانم بیر له‌وه‌ بكه‌مه‌ كه‌ ده‌بێ‌ واكار بكه‌م كه‌ شانۆی كوردی له‌ چ ئاستێكه‌؟

هێنده‌ی ئه‌و پرسیاره‌ له‌خۆم ده‌كه‌م:

شانۆ له‌جیهاندا له‌ چ ئاستێكه‌؟

ئایا ئه‌وه‌ی ئه‌نجامی ده‌ده‌م له‌ناو سه‌رچاوه‌و تیۆره‌ سه‌ره‌كیه‌كانی شانۆی جیهانی شوێنێكی هه‌یه‌ یان هه‌ره‌مه‌كیه‌ته‌؟

ئایا ئێمه‌ له‌ كاركردن ده‌چینه‌وه‌ سه‌ر تێگه‌یشتنه‌ زانستیه‌ میتۆدیه‌كان؟
ئه‌گه‌ر ئاوامان كرد یانی نامانه‌وێت له‌شانۆی جیهانی خۆمان داببڕین به‌تایبه‌ت ئه‌مرۆ زۆر به‌ئاسانی ئه‌توانین به‌زۆر شت بگه‌ین، پێویسته‌ لێره‌دا ئه‌وه‌ش ڕاست بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ میتۆدی زانستی ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ بڵێین ستانسلافسكی ئاوا ئه‌كته‌ر ده‌خاته‌ سه‌ر شانۆ، به‌ڵكو ئاماده‌ بوونی تۆ له‌ناو میتۆد چیه‌؟

تۆ چی له‌گه‌ڵ میتۆد ئه‌كه‌یت تا بوونی تۆ وون نه‌كات؟

ئێمه‌ له‌ئه‌نجامی چوار ئه‌زموونی دواییمان

(یاده‌وه‌ری ده‌نگ، ئۆدیبی زه‌رده‌شت، حیكایه‌تی لم، ئه‌نتیگۆنای قه‌ڵا)

نووسینێكمان نووسی كه‌ تیۆریزه‌ی ئه‌و چوار ئه‌زموونه‌ بوو به‌ناوی

(سۆسیۆلۆژیای شانۆ: میتۆدی ده‌نگ میتا حیكایه‌ت)

چۆنیه‌تی ئیشكردنی ئێمه‌ بوو له‌ده‌نگ، كه‌ دیاره‌ پێش ئێمه‌ ده‌نگ له‌ شانۆدا ئاماده‌ بوونی هه‌بوو، لای گرۆتۆفسكی بنه‌مایه‌كی ئه‌زموونه‌كه‌ی بووه‌ دواتر لای باربا، هه‌روه‌ها له‌ ئه‌زموونه‌كانی لابۆری شانۆی لالش ده‌نگ سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كیه‌، به‌ڵام ئێمه‌ له‌م میتۆده‌دا ده‌ست نیشانی چۆنیه‌تی ئاماده‌بوونی ده‌نگ لای خۆمان كردووه‌، كه‌ دواتر ئه‌و میتۆده‌ بوو به‌ به‌شێك له‌كتێبی (شانۆی پۆست مۆدێرنیتی) مه‌به‌ستمان له‌وه‌یه‌ له‌ئیشكردنه‌وه‌ له‌میتۆد نابێت وابه‌سته‌ی ڕاسته‌وخۆی میتۆد بیت، به‌ڵكو ئیشكردنه‌كه‌ ده‌بێ‌ به‌ شێوه‌یه‌ك بێت كه‌ سه‌ره‌نجام وه‌ك مایه‌رهۆڵد چۆن توانی شانۆیه‌كی نوێ‌ دابنێت كه‌ له‌ شانۆی ستانسلافسكی جیا بێته‌وه‌، یا تایرۆف له‌ شانۆی ژوور، ئه‌گه‌ر وامان نه‌كرد میتۆد هیچ سوودێك به‌ئێمه‌ ناگه‌یه‌نێ‌ جگه‌ له‌وه‌ی ده‌مانه‌وێ‌ خه‌ریكی ووتنه‌وه‌ی كتێبێكی سه‌رده‌می كۆن بین كه‌ ناتوانین له‌زمانی نووسین و ڕێنووسه‌كه‌ی تێبگه‌ین ته‌نها ده‌مانه‌وێ‌ به‌ كتێبێكی گرنگی دابنێین، گرنگیه‌كه‌شی ناگه‌ڕینینه‌وه‌ بۆ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی به‌ڵكو ده‌یگه‌ڕێنینه‌وه‌ بۆ تێنه‌گه‌یشتنمان.

ده‌زگای شانۆیی وبه‌رهه‌مهێنانی فه‌رمانبه‌رو مامۆستا:
له‌نێو دامه‌زراوه‌ رۆشنبیریی و په‌روه‌رده‌ییه‌كانمان دوو ده‌زگامان هه‌یه‌ توانای به‌رهه‌م هێنانی شانۆكاری تیایه‌، به‌ڵام ئێمه‌ له‌بڕی شانۆكار فه‌رمانبه‌رو مامۆستای سه‌ره‌تایی تیا به‌رهه‌م دێنین.
یه‌كێكیان به‌ڕێوبه‌رایه‌تی هونه‌ری شانۆیه‌، ئه‌م ده‌زگایه‌ رۆڵێكی زۆر خراپی بینیووه‌ له‌به‌رامبه‌ر شانۆدا، دیاره‌ به‌ڕێوبه‌رایه‌تیه‌كی له‌م شێوه‌یه‌ به‌ فه‌رمانبه‌ری شانۆ به‌ڕێوه‌ ناچێت، به‌ڵكو پێویستی به‌ شانۆكاری به‌توانای خاوه‌ن پڕۆژه‌یه‌، كاره‌كانی ئه‌م به‌ڕێوبه‌رایه‌تیه‌ بووه‌ به‌ بۆنه‌یه‌كی فه‌رمی به‌وه‌ی له‌جه‌ژنی جیهانی شانۆ ئاهه‌نگ و شه‌وچه‌ره‌ ساز بكات و بڕوانامه‌و دیاری ببه‌خشێته‌ چه‌ند شانۆكارێك هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر پاره‌كه‌ی لێزیاد بوو ئه‌وا بیدات به‌ فیستڤالێكی شانۆیی، ئیدی ئه‌و به‌ڕێوبه‌رایه‌تیه‌ وه‌ك هه‌ر فه‌رمانگه‌یه‌ك كاره‌كانی به‌ڕێوه‌ ده‌بات، با نموونه‌یه‌ك به‌ به‌رێوبه‌رایه‌تیه‌كه‌ی هه‌ولێر بێنینه‌وه‌، هه‌میشه‌ ئه‌و به‌ڕێوبه‌رایه‌تیه‌ په‌یوه‌ست بووه‌ به‌دۆخه‌ سیاسیه‌كه‌وه‌، به‌هۆی ئه‌وه‌ی چۆن ئیداره‌كان گۆڕاون ئاوا ئه‌و فه‌رمانگه‌یه‌ به‌ڕێوبه‌ره‌كانی گۆڕاون، دوای ئه‌وه‌ گرفتێكیتر ڕووبه‌رووی بۆته‌وه‌ گرفتی شارچێتی، ئه‌و گرفته‌ فه‌رمانبه‌ره‌كانی خوڵقاندیان، كه‌ پێویست وایه‌ فه‌رمانبه‌ره‌كان بگوازرێنه‌ بۆ فه‌رمانگه‌ی ترو ده‌رفه‌ت به‌ شانۆكاران بدرێت له‌و ده‌زگا شانۆییه‌ كار بكه‌ن، نه‌ك هه‌میشه‌ به‌رهه‌م هێنانی فه‌رمانبه‌ر ببێت به‌كاری ئه‌و ده‌زگایه‌.
له‌پاڵ ئه‌وه‌دا ده‌زگایه‌كی ترمان هه‌یه‌ ئه‌ویش په‌یمانگای هونه‌ره‌ جوانه‌كانه‌، ئه‌و دامه‌زراوه‌ توانای به‌رهه‌م هێنانی شانۆكار ده‌گۆڕێت بۆ مامۆستای قوتابخانه‌كان، به‌وه‌ی وانه‌ تیۆریه‌كانی وه‌كو كوردی و ئینگلیزی وعه‌ره‌بی تێكه‌ڵی وانه‌ شانۆییه‌كان بووه‌، ئه‌وه‌ش له‌بڕی به‌رهه‌م هێنانی شانۆكار ده‌بێته‌ به‌رهه‌م هێنانی مامۆستای كوردی وعه‌ره‌بی بۆ قوتابخانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان، له‌كاتێكدا ده‌بێت ئه‌وانه‌ دوای ده‌رچوونیان له‌ناو به‌ڕێوبه‌رایه‌تی هونه‌ری شانۆ درێژه‌ به‌كاری شانۆیی بده‌ن، ئیشكالیه‌ته‌كه‌ لێره‌دایه‌ ده‌رچووانی په‌یمانگا ده‌كرێن به‌ مامۆستای سه‌ره‌تایی وفه‌رمانبه‌رانیش له‌سه‌ر به‌ڕێوبه‌رایه‌تی شانۆ دائه‌مه‌زرێنرێن.
ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی وانه‌ تیۆریه‌كان زاڵ ئه‌بن به‌سه‌ر وانه‌ شانۆییه‌كان، وانه‌ شانۆییه‌كانیش وه‌ك تیۆر به‌مانای ووشه‌كه‌ بوونی نیه‌ وه‌ك چۆن میتۆد وه‌ك فۆڕمێكی زانستی جێگای گومان كردنه‌، چونكه‌ ئێمه‌ ناتوانین تیۆریانه‌ كار بكه‌ین كاتێ‌ نه‌توانین ڕه‌خنه‌مان له‌تیۆر هه‌بێت، ئه‌و ده‌مه‌ی بته‌وێ‌ له‌تیۆری برێخت بۆ شانۆی داستانی كار بكه‌یت، ئه‌وه‌نده‌ به‌س نیه‌ ئه‌وانه‌ی برێخت ئه‌یڵێت تۆ بێی جێبه‌جێی بكه‌یت، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی له‌تیۆر گرنگه‌ ئایا فكری ماتریالیزمی دیاله‌كتیك كرده‌ی نامۆبوون ئه‌خوڵقێنێ‌؟

یاخود هه‌ر پڕۆسه‌یه‌ك كه‌ هه‌ڵگری هه‌ر ئایدیایه‌ك بێت؟

ئاخۆ فكرێك كه‌ نه‌توانێ‌ گومان بخوڵقێنێ‌ دێته‌ ناو كرده‌ی نامۆبوون؟

ئه‌و پرسیارانه‌ ڕه‌نگه‌ زۆر سه‌ره‌تایی بن له‌به‌رامبه‌ر تیۆردا جا ئاخۆ خوێندكار به‌و زانسته‌ سه‌ره‌تاییه‌ی خۆیه‌ تا چه‌ند له‌ بابه‌ته‌ فكریه‌كان ئه‌توانێ‌ حاڵی بێت؟

زۆرترین جار ئه‌بینین چیخۆف ئه‌بێته‌ كارنامه‌ی خوێندكاران، زوو مامۆستا ئه‌وه‌ لای خوێندكاره‌كه‌ی درووست ئه‌كات كه‌ له‌تێڕوانینی واقعی ده‌روونی ده‌بێت ئه‌م تێكسته‌ بۆ شانۆ ده‌ربهێنێت، به‌ڵام ئه‌و تێڕوانینه‌ كامه‌یه‌ كه‌ ئه‌توانێت ئه‌وانه‌ی ستانسلافسكی كردی به‌ بنه‌مای كۆنكرێتی له‌ناو تیۆر ئه‌و دژایه‌تی بكات، له‌پێناو خوڵقاندنه‌وه‌ی تیۆر نه‌ك دژایه‌تی كردنه‌وه‌ی، ئێمه‌ له‌و دامه‌زراوه‌ خوێندكار فێری تیۆرو میتۆد ناكه‌ین تا دواجار داوای ئه‌وه‌ی لێ‌ بكه‌ین كه‌ ده‌بێ‌ تیۆریانه‌ كاربكات، ئاخۆ مامۆستاكه‌ خۆی له‌ تیۆر تێگه‌یشتووه‌ تا خوێندكاره‌كه‌ی به‌ تیۆر مه‌حكوم بكه‌ین، ئایا ئه‌و خۆی ئه‌زانێ‌ ده‌قێكی سترێندبێرگ میتۆدیانه‌ بخوێنێته‌وه‌، تا خوێندكار له‌ژێر ده‌ستی فێری چۆنیه‌تی تێگه‌یشتن له‌ میتۆد بێت، بۆیه‌ سه‌ره‌نجام ئێمه‌ ئه‌بینه‌ خاوه‌نی كۆمه‌ڵه‌ خوێندكارێك كه‌ بڕوانامه‌ی ده‌رچوونی وه‌رگرتووه‌ له‌ په‌یمانگا تا ببن به‌ مامۆستای خوێندنگایه‌كی سه‌ره‌تایی وانه‌ی كوردی و عه‌ره‌بی بڵێنه‌وه‌ نه‌وه‌ك له‌گه‌ڵ وه‌رگرتنی بڕوانامه‌كانیان ببنه‌ شانۆكار.
هه‌ڵبه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا چه‌ندین په‌یمانگای هونه‌ره‌ جوانه‌كان له‌شاره‌كان كرانه‌وه‌، به‌وه‌ش جارێكیتر ئیشكالیه‌تی شانۆ قووڵتر بۆوه‌، چونكه‌ كردنه‌وه‌ی ژماره‌یه‌كی زۆر په‌یمانگا له‌شاره‌كانی كوردستان توانای ئه‌وه‌ی نیه‌ به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م ئه‌و كێشانه‌ دابنێت به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌و سیستمه‌ی خوێندن سه‌ر به‌هه‌مان ئیشكالیه‌تی دۆخه‌ شانۆییه‌كه‌و سه‌رچاوه‌ زانستیه‌كانه‌، ئێمه‌ جگه‌ له‌وه‌ی له‌ڕێگه‌ی په‌یمانگاوه‌ له‌شكری شانۆكار زیاد ئه‌كه‌ین له‌شكرێك توانای شه‌ڕكردنی نیه‌ له‌گه‌ڵ دنیا ناتوانێ‌ جه‌نگ له‌پێناو جوانی به‌رپا بكات، هێنده‌ی ژماره‌مان بۆ زیاد ده‌كات، چونكه‌ له‌لایه‌ك خۆی لێ‌ ده‌بێ‌ به‌داهێنه‌ر وكه‌س ناخوێنێته‌وه‌، له‌لایه‌كیتر پێی وایه‌ ئه‌و كارانه‌ی له‌گه‌ڵ هاوڕێ‌ خوێندكاره‌كانی كردوویه‌تی لووتكه‌ی داهێنان بووه‌، ناشتوانێ‌ كه‌س بخوێنێته‌وه‌ چونكه‌ پێی وایه‌ ئه‌وانیتر له‌خوار ئاستی ئه‌ون، ئه‌ویش پێویستی به‌خوێندنه‌وه‌ نه‌ماوه‌، چونكه‌ له‌ په‌یمانگا (5) ساڵ به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی شانۆی خوێندووه‌، به‌ڵام ئه‌و نازانێت ئه‌و شێوه‌ زانستیه‌ ئه‌لف و بایه‌كی مه‌عریفه‌یه‌ ئه‌و هێشتا زانستیانه‌ نه‌یتوانیووه‌ بخوێنێت و فێر بێت و دنیا ببینێت، ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ش كه‌ مامۆستایه‌ وێنه‌ی شكستی خۆی له‌كاری شانۆیی له‌ناو په‌یمانگا ده‌گۆڕێت بۆ مامۆستایه‌كی فێركاری شانۆكار، دیاره‌ ئه‌و قسه‌یه‌ شێوه‌یه‌كی ڕه‌های نیه‌ بۆ مامۆستای په‌یمانگا هێنده‌ی به‌شێكی زۆر له‌و كاره‌كته‌ره‌ وای كردووه‌ مامۆستا داهێنه‌ره‌كان یا په‌یمانگا به‌جێ‌ بێلن یاوه‌كو ژماره‌ی كه‌میان له‌ناو په‌یمانگا نه‌توانێ‌ ئه‌و وێنه‌ ڕاست بكاته‌وه‌، چونكه‌ جه‌هل ژماره‌یه‌كی زۆری له‌ناو په‌یمانگاكان وه‌ك مامۆستا و فێركارو شانۆكار ده‌ركه‌وتوون.

بینه‌ر و هاوكێشه‌ی شانۆ:
ئاماده‌بوونی بینه‌ر به‌شێكه‌ له‌ته‌واوبوونی هاوكێشه‌ی شانۆ، به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا به‌ژماره‌ی بینه‌ر شانۆ له‌و ئاسته‌نگانه‌ی ئه‌مرۆ ده‌ربازی ئه‌بێت؟

ئه‌وه‌ ئیشكالیه‌ته‌ له‌شانۆدا، چونكه‌ ناتوانین ژماره‌ زۆری بینه‌ر بكه‌ینه‌ پێوانه‌ی سه‌ركه‌وتن، ئێستا نه‌ریتێكی خێزانی له‌ناو شانۆی ئێمه‌دا هه‌یه‌ شانۆیه‌ك ئه‌كرێت بۆ پێكه‌نین و كات به‌سه‌ر بردن نه‌ شانۆی كۆمیدیه‌و نه‌شانۆی بازرگانی، به‌ڵكو كۆمه‌ڵێك نوكته‌ و قسه‌ی پێكه‌نیناوی تیا ده‌گێردرێته‌وه‌ بینه‌ران به‌ پلیتیش ئه‌چنه‌ ژووره‌وه‌ چه‌ندین مانگ نمایش به‌رده‌وام ئه‌بێت خێزانه‌كان ڕووی تێئه‌كه‌ن به‌ڵام ئه‌و ژماره‌ زۆریه‌ چ په‌یوه‌ندیی به‌ شانۆیه‌كی زیندوو هه‌یه‌؟

زه‌رووره‌ كاره‌ شانۆییه‌كانمان بتوانێ‌ بینه‌رێكی زۆر بۆ خۆی ڕابكێشێت، به‌ڵام كاتێ‌ ئه‌و بینه‌ره‌ چێژ له‌ شانۆیه‌كی ئه‌زموونگه‌ری وه‌رناگرێت ده‌بێ پێشنیاری هه‌ڵبژاردنی شوێنی بچووك بۆ شانۆ بكرێت وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێمه‌ قشڵه‌و قه‌ڵای كه‌ركوكمان هه‌ڵبژارد بۆ شوێنی نمایشه‌كانمان ئه‌و واقیعه‌ توانیشی ئه‌زموونی جیاوازمان بۆ بێنێته‌ دی، تا ئه‌و ده‌مه‌ی هه‌ست ده‌كه‌ین ژماره‌ی بینه‌ره‌كانمان زیاد ده‌كات وئه‌توانین شانۆكان ببه‌ینه‌وه‌ بۆ هۆڵه‌ گه‌وره‌كان، چونكه‌ بابیرمان نه‌چێت شانۆ له‌كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا بوونی نه‌ماوه‌، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ پرۆژه‌ی چه‌ند گرووپێك و چه‌ند شانۆكارێكه‌، كه‌ كاری ئه‌وانه‌ش زۆر سه‌خته‌، چونكه‌ ده‌بێ‌ شانۆ له‌ناو كۆمه‌ڵگا بنیات بنێینه‌وه‌، ئه‌وه‌ی هه‌بوو ته‌نها مێژوویه‌كه‌..

ده‌كرێ‌ ئه‌و مێژووه‌ بۆ ئێمه‌ ببێت به‌ زه‌مینه‌یه‌كی پته‌و، به‌ڵام پێویسته‌ شانۆی ئه‌مرۆمان گوزارشت له‌مرۆڤی ئه‌و سه‌رده‌مه‌مان بكات، هیوادارم ئه‌و قسه‌یه‌ به‌وه‌ لێك نه‌درێته‌وه‌ كه‌ بانگه‌شه‌ بۆ شانۆیه‌كی لاسایی كاری بكرێته‌وه‌ به‌ناوی واقیع، به‌ڵكو چۆن به‌شێوازی جیاواز گوزارشت له‌ خه‌ون و ئازارو شادیه‌كانی مرۆڤی كۆمه‌ڵگا بكات، شانۆی ئێمه‌ زه‌مه‌نێكی درێژ به‌ناوی گوزارشت كردن له‌هه‌ستی كوردبوونمان ویستوویه‌تی شانۆ له‌ناو ئایدیۆلۆژیا بخنكێنَت، شانۆیه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی شوناسی خۆی هه‌بێت په‌نای بردووه‌ بۆ جل وبه‌رگی كوردی و ووته‌زای مه‌به‌ستدار، كاتێ‌ پێشنیاری شێوازی جیاواز وچاره‌سه‌ری جیاواز ده‌كه‌ین، یانی ئه‌توانین شانۆكه‌مان ره‌سه‌ن بێت و هه‌ڵگری شوناسی كوردی بێت به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی جل وبه‌رگی كوردی و ته‌نانه‌ت زمانی كوردیش تیایدا بوونی هه‌بێت، ئه‌وه‌ داواكردن نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی شانۆ وابێت، به‌ڵكو ئه‌گه‌ر نمایشێك به‌و شێوه‌یه‌ش بێت ئه‌توانێت زۆر كوردی بێت و بینه‌ر به‌ره‌و ڕووی بچێت كاتێ‌ هه‌ست بكات جوله‌و ده‌نگ گوزارشت له‌و ده‌كه‌ن.
پێویسته‌ شانۆكاریش به‌ره‌و ئه‌و دیدوتێڕوانینه‌ كار بكات كه‌ له‌گه‌ڵ خه‌می مرۆڤی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ یه‌كبگرێته‌وه‌، به‌ڵام كاتێ‌ باس له‌خه‌می ئه‌م مرۆڤه‌ ده‌كه‌ین مانای وانیه‌ دنیای واقعی بۆ بگوازینه‌وه‌ بۆ سه‌ر شانۆ، هێنده‌ی ئه‌وه‌ی نیشانده‌ین ئه‌وه‌ی خۆی له‌ژیاندا خاوه‌نیه‌تی و نایبینێت و سه‌ته‌لایت و میدیاكان ناتوانن بۆی ده‌ربخه‌ن، ئه‌وه‌ شانۆیه‌ ئه‌توانێ‌ ئه‌و گوتاره‌ مرۆییه‌ ده‌ربخات، بینه‌ریش پێویسته‌ دركی ئه‌و راسته‌یه‌ بكات كه‌ شانۆ دامه‌زراوێكی كولتوری و مه‌ده‌نیه‌، بینه‌ر پێویسته‌ بتوانێ‌ پشتگیری ته‌واو له‌ شانۆكار بكات، به‌واتایه‌كیتر هه‌ریه‌ك له‌و دوانه‌ شانۆكارو بینه‌ر به‌یه‌كه‌وه‌ ئه‌توانن شانۆ بنیات بنێنه‌وه‌، له‌ئێستا بوونی لابۆرێكی شانۆیی كه‌ مه‌شقی ئه‌كته‌ری تیا بكرێت و دواتر شانۆشی تیا نمایش
بكرێت ژماره‌ی بینه‌ر ئه‌گه‌ر به‌و راده‌یه‌ش نه‌بێت ئه‌توانێت سه‌ره‌تایه‌كی باش بنیات بنێت بۆ بینین و گفتوگۆ و ده‌یالۆگ، كه‌ دواترئه‌و ئه‌زموونه‌ بگوازرێته‌وه‌ بۆ هۆڵی فراوانتر، هه‌روه‌ها بوونی چه‌ندین نێوه‌ندی توێژینه‌وه‌ی شانۆی كولتوری هاوكاریه‌كی پته‌وی شانۆكار ئه‌كات بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ‌ مه‌عریفه‌ی جیاواز بناسێت وشانۆش له‌ناو ئاگاییه‌كی فره‌یی بناسین، كاری ئه‌و نێوزه‌ندی توێژینه‌وه‌ییه‌ له‌هه‌ردوو بواری تیۆریی وپراكتیكی كار بكات له‌بوونی دوو تیپی شانۆیی یه‌كێكیان گرووپێكی ئه‌زموونكاریانه‌ بێت، هه‌روه‌ها بوونی ماڵپه‌ڕی شانۆیی و گۆڤاری شانۆیی وزنجیره‌ی چاپكردنی كتێبی شانۆیی بگرێته‌ خۆی، چونكه‌ ئه‌وه‌ی له‌ ئێستادا شانۆی سالار ئه‌و كاره‌ی له‌ئه‌ستۆ گرتووه‌ كاری حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستانه‌ هه‌موو پشتگیریه‌كی بكات بۆ گۆڕینی بۆ ئه‌و نێوه‌نده‌ شانۆییه‌، به‌هۆی گۆڕینی كاره‌كانی بۆ ده‌زگایه‌كی شانۆیی سه‌ربه‌خۆ.
به‌دوای ئه‌و ڕامانه‌ گشتیه‌ له‌سه‌ر ئه‌ركیۆلۆژیاو شانۆكاری كورد، له‌ئێستادا هه‌وڵ ئه‌ده‌ین دیدێكی ڕه‌خنه‌یی بخه‌ینه‌ ڕوو، بۆ ئه‌و ڕووبه‌ره‌ شانۆییه‌، بۆ ئه‌وه‌ش كاریگه‌ری شانۆی ئه‌بسێرد له‌سه‌ر شانۆكارانی هه‌ولێر ده‌ست نیشان ده‌كه‌ین.


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

You may also like