شانۆ و شانۆنامەی تاكنەسكی چییە؟

شانۆ و شانۆنامەی تاكنەسكی

ڕێباز محەمەد جەزا

شانۆی تاكنەسكی چییە؟

چێـتی و پێكهاتەكانی چین؟

چۆن بتوانین زیاتر لەم جۆرە دەقانە نزیكتر ببینەوە؟

ئایا شانۆ لەكوردستان پێویستی بەمجۆرە لەدەق و شانۆنامە هەیە ؟ بۆ؟

لێرەوە لەپرسیارەوە دەگوازمەوە بۆ دروستكردنی كەشی گفتۆگوی چڕو هەندێك پێویستی سەرەتایی دەخەمە ڕوو ، شانۆی تاكنەسكی وەكو رۆڵاند لویس دەڵێت :

” یەكەم دەركەوتنی بە تایپێكی درامی بوو… وەكوچۆن كورتە چیرۆك بنەماكانی دەگوازرێنەوە …(بەهەمان شێوە ئەم جۆرە لەشانۆوشانۆنامەش دەگوازرێنەوە).. لەچاو شانۆنامەی چەند بەشی و چەند پەردەیی ، كورت و چڕترە ، لەڕووی درامیەوە (1) كەواتە ئەم جۆرە لەشانۆنامە چییە؟ چۆن پیًناسە دەكرێت ؟ چۆن تێی بگەین ؟ ئەم جۆرە لەشانۆنامە دەقێًكی تەواوی ئەدەبی و بێ كەم و كووڕیەو جۆرێكە لەئەدەب و بەشێكیشە لەشانۆو پێكهاتەو بنەماو شێوازی نووسینی خۆی هەیە وەكو هەرژانرێكی تری ئەدەبی و شانۆگەری وە كو شانۆنامەكەی ئەنتوان چیخۆف “الفلاح – جوتیارەكە – The Boor ” یاخود شانۆنامەكەی ئۆسكار ۆڵف ” این ان لم یكن فی امریكا – Where Butin America” ئەو ڕاستیەیان دەرخست (2) كەواتە ئەم جۆرە لەشانۆنامە لەڕووی گرنگی و كاریگەری و بابەت و بنەماكانی تری ئەدەب و هونەرەوە هیچی لە كەمترنییە لە شانۆنامەو جۆرەكانی تر گەرلەم رۆدا ئەو گرنگییە زۆریاتر نەبووبێت لەچاو سەردەمەكانی پێشووتری دا .

بۆچی بەم شانۆیە دەوترێت تاكنەسكی ؟

لەبەرئەوەی بەیەك پەردە یان بەیەك هەناسەو بەیەك بەش و بەپێی تایبەتمەندی ئەم هونەرەدەنووسرێت و دەخوێندریًتەوە ، واتە لەسەرەتا دەبێت بزانین ، ئەم شانۆنامەیە كەپێی دەوتریًت تاكنەسكی یەك بەشەو دابەشناكرێت ، یەك هێڵی سەرەكیەو دواتر لەشێواز و تەنكیكدا مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت و بەیەك پەردە پێشكەش دەكرێت بۆیە پێی دەوترێت شانۆنامەی یەك پەردەیی یان تاكنەسكی و لێرەوەیە پێویستمان بەوە دەبێت بچینە ناو سروشت و مادە شانۆیەكەوە واتە گرنگە ئێستا بۆمان ڕوون بێت شانۆنامەی تاكنەسكی چییە ؟ بۆچی پێی دەوتریًت شانۆنامەی تاكنەسكی “یەك پەردەیی ” ؟!!!

ئێستا كاتی ئەوەیە بزانین سروشتی چۆنەو لەمێژووی دوورو نزیكی خۆیدا چۆن كاری پێكراوەو مامەڵەیان لەگەڵ كردووە ؟

سروشتی شانۆی تاكنەسكی وایە كە (عرضية – Epsodical) كەچارەسەری هەڵوێستێكە (3) ئەوەی زانراوە ئەوەیە مێژووی ئەم جۆرە لەشانۆنامە كۆنەو گریك (یۆنانی كۆن ) ئەم جۆرە لەشانۆیان ناسیووەو زانیوە ئەوان باوەڕیان وابووە ئەو شانۆنامانە زۆركورتن ولەپێشەنگەكانی ئەم جۆرە لەشانۆنامە نووسینەكانی فرۆنیخۆس و نووسەرانی تری ئەو سەردەمە بووە دواتر هەریەكە لە ئیسخیلۆس وسۆفۆكلیس ویۆربیدیس وئەرستوفانس هاتوون ئەم دەقی شانۆنامانەیان گەیاندووەتە ئێمەو درێژیان كردووەتەوە ، بەتایبەتی لەنووسینی (ساتیری) دا كەزیاتر كەشێكی خۆشیان پێ دروستكردوون و زیاتر لەشانۆنامەی تاك نەسكیەوە نزیكن كەلەنێوان سێ تراژیدیا كەشێوەی قەسیدەی درێژ بوون ، نمایشێك لەم یەكپەردەییانە پێشكەشكراون ، هەندێك بۆچوونیان وایە نەنووسراونەتەوە لەبەرئەوەی زۆر كوورت بوون بەبەڵگەی ئەوەی كەتاسەردەمی كۆمیدیای دیلارتێ و كارلۆ گۆڵدۆنی و زۆری تریش كە ئەم نمایشانە بەشێوەی جۆراوجۆرو جیاواز دەردەكەوتن و تاكنەسكی بوون وجیاواز بوون لە تراژیدیا و هەتالەكۆمیدیاكانی ئەرستۆفانیسیش وەكو دەزاندرێت ، بەڵام لەم سەردەمەدا شانۆنامەی تاكنەسكی نزیكەی سەدو پەنجا شانۆنامە بوون .هەتا لەسەدەی نۆزدەدا شانۆنامەی تاكنەسكی گۆڕانی گەورەی بەخۆوە بینیووە لەلایەن هەندێك لەشاعیرە رۆمانتییكیەكانەوە كەزۆرتر لەشێوەی قەسیدەدابوون زیاتر وەك لەوەی شانۆنامەبن . لەو نووسەرانەی جیهان : شانۆنامەنووسە ئیرلەندیەكان لەپێشەوەی هەموو نووسەرەكانی ترن وەكو : جون ملینگنتون سینگ ولیدی گریگوری، وولیام بتلر ییتس، جورج برنارد شۆو زۆری تریش ..دواتر هەریەكەلە بیراندیللو وئونێڵ و زۆری تریش هاتنە ناو بواری شانۆنامەی تاكنەسكیەوە (4) ئیتر لێرەوە وەكو ئەدەب و هونەرێكی بەرز تەماشاكراوەو رۆژلەدوای رۆژ پڕو تەوی دەبێت .

شانۆنامەی تاكنەسكی … جەخت لەوە دەكاتەوە كەلە (سات – لحڤە) دا ڕوودەدات یان ئەزموونێكە گرنگ یان ڕووخسارێكی دیاریكراوی كەسێتیەكەوە … هەمووكەس دەتوانێت ئەم جۆرە لەدەق بخوێنێتەوە بۆئەوەی چیرۆكەكەی بزانێت بەبێ ئەوەی نزم بێتەوە و كۆششێكی زۆربكات (5) بەكورتی شانۆنامەی تاكنەسكی ئەو چیرۆكە كورتەیەكە گوزراشتە لە كارێكی ئەدەبی ودەكرێت توێژینەوەی لەبارەوە بكرێت .. كاتێك شانۆنامەیەكی ” جۆرج مدڵتۆن ” وەكو ” داب – تقلید – Tradishnal” تەماشا دەكەین و هەستدەكەین كە ژیانی كوڕەكەی لێڵ دەكات بەهۆی ئیشتیاقی بۆدایكی و بەرتەسكی ئاسۆی تەقلیدی باوكی لەخۆشەویستی دایكیدا ..لەكاتێكدا شانۆیی “القشە الاخیرە – The last staw ” دەخوێنینەوە ” بوزورپ كروكر ” هەستدەكەین كە پیاوێكی باش دەگاتە لوتكەی بێ هیوایی و كۆتاییەكەی مەرگەساتاوی و ئەنجامێكی “پرپرە – چەنەبازی” و دڵڕەشانەی بۆدراوسێكەی هەیە و هەستیاری و زیادەڕەوی لەهەمبەر ڕەخنە بۆدروستدەبێت . لێرەدا شعورو هەست و سۆزمان دەجوڵێت لەبێ نەوایی ئەو پیاوەو لەو مەبەستەی نووسەر هەیەتی . (6) ئەمەش ڕێگری ناكات لەوەی هونەرمەند چۆن كاری تێدادەكات و چ تەكنیكێك پەیرٍەو دەكات بۆئەوەی كاریگەری لەسەر بینەران دروستبكات .

پێویستە خوێنەران شارەزاییان هەبێت لەشێوەو فۆرمەكانی كەسێتی و بەپێی هەریەكە لە ” كۆمیدیا و تراژیدیا و میلۆدراما ” وەسف و كەسێتی و تایپەكانی كەسێتیش دەگۆڕێن ” Dramatic personae ” بەشێوەیەكی لێتوێژراوەو دیاریكراو .(7)

چۆن كەسایەتیەكان بناسینەوە ، پرسیارەگرنگەكان :

1. كامە سیفات و پەسنی بنەڕەتی كەسێتیەكەیە ؟

2. رۆمانسیە ، خیانەتكارە ؟ شۆڕشگێڕە؟ دووژمنكارە؟ هتد

3. نووسەر چۆن وێنای كردووەو كێشاویەتی ؟

4. چۆن وەسفی دەكات ؟ بەكردار یان بەدیالۆگ ؟

5. فۆرمالیستیانەیە یان بێژەییە؟

كەسێتی بەسروشتی حاڵ ، هەڵوێستی نابێت گەر بەبێ “حبكە – plot” بێت و پەیوەندییەكی ئەندامیان نەبێت ، وەكو چۆن لەشانۆنامەكەی ” الپیار پرستون ” بەناونیشانی : “التبادل – The Exchang” ئەو هەستەمان لادروستدەكات كە : ناوەڕاستی شانۆنامەكە پەیوەستەبە “گرێ‌ ” ی سەرەكی و “لوتكە – ژروە – Climax” و جوڵەی درامی … دیالۆگی سەركەوتوو ڕاستەو خۆو پڕمانا وچڕ.. گرنگە بۆ شانۆنامەی تاكنەسكی كەدەبێت درامی بێت (8)

ئەم بابەتەی بەندە دەربارەی شانۆی تاكنەسكی بابەتێكی سەرەتاییەو دەكرێت لەداهاتوودا كەسانی تر كاری لەسەر بكەن و سەرژاوەی تری بۆزیاد بكەن لێرەدا تەنها بۆئاشناكردنی خوێنەری كورد بەباشم زانی ئەم بابەتە هەبێت ، چونكە بەزمانی كوردی و لە بواری فێركاریدا ئەم دەستەواژانە فراوانتر دەبن و دەبێت هەوڵی زیاتر یش بدەین . چونكە وەكو ئاشكرایە لەدنیای ئێمە دا وا زانراوە كە بایەخی دەقی تاكنەسكی لەدەقی چەند پەردەیی كەمترەو ناكرێت مامەڵەی لەگەڵ بكەین ، نەخێر ئەدەب و هونەرێكی گرنگ و كاریگەرەو سادەیەو دەكرێت لەیەك دانیشتندا بخوێندرێتەوەو بەپێی تەكنیك و مامەلًەی كەسەكانیش دەگۆڕێت و گۆڕانكاری بەسەردا دێت .

لیستی سەرچاوەو پەڕاوێزەكان :

1) رولاند لويس، مسرحية الفصل الواحد نمط محدد ، ترجمة : سعد الحسينى ، ملحق الثقفتة الاجنبية “مجلة فصلية تعنى بشؤن الادب فى العالم ، دار الحریە والطباعة السنة1980 ص4

2) هەمان سەرچاوە ص 5 3) هەمان سەرچاوەص5

4) https://www.atitheatre.ae/%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%AD%D9%8A…/

5) هەمان سەرچاوە

6) رولاند لويس، مسرحية الفصل الواحد نمط محدد ، ترجمة : سعد الحسينى ص6

7)هەمان سەرچاوە ص 7 8) هەمان سەرچاوە ص 8

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

You may also like