نگاهی به نمایش های آیینی وسنتی – عبدالرحمن عزیزی

” فه ته وعه زه”؛ پژوهشی در تاریخ شفاهی نمایش در بوکان 
نمایش آیینی وسنتی ” فه ته وعه زه” یا (فتاح وعزیز) ادامه سلسله نمایش های کمدی است که از بدو پیدایش نمایش در میان مردم بوکان بر روی صحنه رفته است ویا در مراسم های مجلسی و عروسی ها ویا در مراسمات شاد نوروزی اجرا می شده است .
پیشینه این نمایش بسیار کهن وحتا به قبل از آموزش وپرورش رسمی ودوایر دولتی بر می گردد . ودر هر زمان به رنگ وبوی خود به میان مردم رفته است . 
نمایشات مردمی وآینی وسنتی که در میان مردم بسیار سریع ریشه می دواند محکم می شود ودر اذهان مردم باقی می ماند .
نمایش فه ته وعه زه به علت داشتن تمایل بیش از حد به مردم کوچه وبازار و باز گو کردن دغدغه های زندگی روز مره آن ها وتطابق وهمانندی با گویش وآوازها وترانه و رقص وپایکوبی مردمی که در هر لحظه از آن منیت خود را می یابند وباآن همذات پنداری می کنند وبعد از اجرا بار دیگر در محافل نقل می شود و بدون آن که خود بخواهند به عنوان شخصیت های مضحک و بذله گوی شان تبدیل می شود و برای آن داستان های کمدی ولطیفه های را هیج ربطی هم به نمایش نداشته است را می سازند وبرای یک دیگر تعریف می کنند . 
“فه ته وعه زه” در بوکان مانند ده ها شخصیت دیگر داستان های کمدی و طنز وفکاهی دیگر به خاطر انطباق وهمانندی آن ها با ترانه ها وداستان های عامیانه مردم همیشه زنده وپویا هستند . چرا که فرهنگ ما پر از ظرفیت های نمایشی واختراعات واکتشافات هنری وبذله گویی است که لبه تیغ تیز وبرای نقد وانتقاد از کجی ها و زشتی ها وظلم وجور است .
فه ته وعه زه نمایش است حاصل تدبر وتفکر واکتشافات واختراع هنرمند ان خلاق در دوره های خاصی از تاریخ نمایش در بوکان است.
” در سال های ۱۳۰۰ به بعد و حتا قبل از آن گروه های نمایش بنام ” شکروکه”و”لوتی”و”گروه خیمه شب بازی وعروسک گردانی بی بی جان خانم” “گروه های سیر بازی وبند بازی و خرس گردانی ومیمون رقصاندن و بسیاری دیگر اصل وپایه این هنر را بدعت گذاری کرده اند وپیونده زنده ای با مردم پیدا کرد وبه یک جریان متداوم ومتوالی ومتمادی مردمی تبدیل شد . در هر کوی وبرزن وچای خانه ورستوران وکارونسرا به راحتی می توان آن ها را دید. 
نمایش های چون ” فه ته عه زه” پا را از روزگار خویش فراتر نهاده اند وپابه پای مردم کوچه بازار بلوغ فکری وهنری خود را طی کرده اند . 
با انکه سیستم و جریانات دولتی وحکومتی و اداری وسیاسی در هر زمان به اشکال وروش های گوناگون سعی در نابودی وبه بن بست رساندن آن داشته اند ویا حتا در بسیاری از موارد برای تحت کنترل درآوردنش به آن بها دادند اما ” فه ته وعه زه” در میان مردم مانده است و آن ها را ناکام نمی گذارد . 
این پیوند و وابستگی مبارک ومیمون میان مردم ونمایش های از این دست ریشه ای عمیق وعادتی دیرینه در تاریخ وفرهنگ مردمی منطقه دارد . از سال های از ۱۳۰۰ در بوکان و پیدایش جریانات سیاسی و اداری و رسمی آموزش وپرورش و ادراه فرهنگ وهنر وهمچنین جریاتات سیاسی حزبی پان ایرانی ست و رستاخیز نیز نتوانست مانع از اجرای آن شود . با پیدایش جریانات ” فرهنگ هنر ملی ومیهنی” و سخت گیری های بیش از حد ممیزی وسانسور در زمینه هنر نمایش بار دیگر تیغ تیز دولت کارگر نشد و نمایش های کمدی وفکاهی مردمی در این جریانات رخنه کرد وهمیشه در تمامی مراسمات بنحوی بیان می شد واین نمایش ها اجرا می گردید .
در سال های ۱۳۳۰به بعد جریایانات نمایش فکاهی وکمدی مردمی تا حدود زیادی دستخوش تغییر وتحولات شد وگروههای دوره گرد کم شده و یا اصلا” به اجرای نمایش نمی پرداختند . و نمایش نیز بیشتر معطوف به روی صحنه و اجرای مراسم های رسمی می گردید . 
اما این نمایش های آینی وسنتی با آن که دستخوش تغیر وتحول عظیمی شده بودند اما انسجام بیشتری در قالب جدید پیدا کرد و به شکل محکم وموزون به اعتبار وهستی خود ادامه داد وسابقه درخشان وشناسنامه وهویت را به نسل جدید تحویل داد .
برای شناسایی بیشتر و تحقیق وپژوهش در باره نمایشات آینی وسنتی بوکان تنها کافی است به دل تاریخ مردم کوجه وبازار رفت وبه صحبت های آن ها گوش کرد . 
نمایشات روحوضی وکوچه بازاری وآینی وسنتی بوکان با تشکیل گروه های اجرای نمایش های کمدی بسیاری از سال۱۳۳۰ به بعد ادامه پیدا کرده است .

نمایش پسر ناخلف نوشته رشید ازادیخواه – ۱۳۵۰بوکان
گروه های که با اشخاصی چون: غفور حاجی غفوری ، حسین مرادبگی، محمد آذری، ابوبکر غفوری، حسین سعیدی، علی جلالی، عثمان فتحی، جواد جوهری، ماجد حمزه، خالد رضایی، محمد امین شیرخانی ، رشید آزادیخواه ، حسین ملک پور ، محمود اویسی، محمد کریمی ، نادرقادری، عزیز مردانبگی، جوجی ایرانی، دلبر فتحی ، عبدالله امینی، فتاح اسماعیل پور، حسین سرکار، عبدالله اپکان، یاسین رحمانی، منصور حلبی، احمد سامبگی، وده ها بازیگر ونویسنده این نمایش ها و کسان دیگر ادامه یافت.

نمایش کمدی قبل از ۱۳۵۰- بوکان مرحوم عثمان فتحی،عمر کیوانفر، حسین دهبندی، و با شورش وانقلاب اسلامی و سقوط رژیم شاهنشاهی در سال های ۱۳۶۳ به بعد بار دیگر ارزش واهمیت خود را بازیافت با شکل وبوی جدید برروی صحنه رفت و نقد وانتقادات تند وتیز خود را متوجه عادات واداب ناپسند جامعه و مسئولین شهر کرد .

اسماعیل احمدیان؛ کمدین وطنز پرداز – بوکان – نمایش در حضور باد ۱۳۷۳ بوکان 
نمایش فه ته وعه زه بار دیگر با هنرمندان مردمی چون ” سهراب قهرمانی ، اسماعیل احمدیان، عبدالرحمن عزیزی، کریم رحیمی، کریم خضری، لقمان نجاری، عدنان، ” پایدار شد وادامه یافت و نمایش طنز وکمدی انتقادی آیینی وسنتی را حتی به جشنواره های رسمی نیز کشاند ورسمیت بیشتری به آن داده شد .

نمایش قبل از ۱۳۵۰- سید رحیم قریشی مهابادی 
در هیچ زمانی نمایش های کمدی وآیینی وسنتی مردمی حتی به خاطر اوضاع بحرانی سیاسی وجنگی ادواری از پا ننشسته است ودر بحبوبه سال های جنگ ودفاع نیزبه شکل های مختلف کمدی با این پدیده برخورد کرد و منزلت وجایگاه حقیقی وحقوقی خودرادر میان سنت وفرهنگ شفاهی تثبیت کرد وماندگارتر شد.

نمایش کمدی – سید رحیم قریشی – قبل از ۱۳۵۰ – مهاباد
علی رغم گذشت بیش از نیم قرن از آشنایی و حضور تئاتر ونمایش به سبک وسیاق غربی ورسمی در بوکان و به چالش کشیدن باره بارها نمایش آینی وسنتی شفاهی مردم و سنگ اندازی و تخریب آن ازسوی بسیاری از هنرمند نماها و روشن فکر نماها.

سهراب قهرمانی – کمدین وطنز پرداز – بوکان ۱۳۶۹
نمایش ” روحوضی وآیینی وسنتی حضوری توفنده و اشنا در میان مردم بوکان دارد و هیچ گاه آن ها را رها نخواهد کرد چرا که از مردم است وبرای مردم خواهد ماند با آن که در بسیاری از موارد دستخوش تغییرات ناشی از شرایط سیاسی – اجتماعی در دوره های مختلف گردیده است اما هرگز در دام گذر از سنت به مدرنیته نشده و همیشه هم هم پای مردم با نهضت های مردمی همراه بوده و مدافع آزادی های فردی واجتماعی و تیغ تیز وبرنده آنان بر علیه ظلم وجور ونا عدالتی است وفریاد برحق شان و سخنان تند وانتقادانه شان برای بهبود شرایط زندگی شان است . نمایش های کمدی سنتی وآینی در هر اجرای خود بدون هیچ تبلیغ و دعوت نامه رسمی همیشه بیشترین بیننده را به خود اختصاص داده واین امر همیشه کین وعصبانیت هنرنماها و روشن فکر نماها را با خود داشته است .

10367710_301052460055056_1593598589389132433_n

حسین سرکار – نمایش کمدی بوکان شهرستان می شود ۱۳۶۵بوکان 
که چرا نمایشی این گونه هزار ها تماشاگر دارد وهر اجرا بیشتر وبیشتر می شود اما نمایش های آنان بیش از صد نفر نخواهد شد وبیشتر دو یا سه اجرا نیز بیشتر دوام نخواهد اورد . هرگز آنان نتوانستند به این نکته برسند ویا نخواستند که برسند باید در میان مردم بود ونه به زور مردم را به سوی خود کشاند. نمایش های آینی وسنتی ” فه ته وعه زه” و دیگر نمایش های از این دست با مردم پیوند ابدی دارند ووصل ناگست وبی شکاف با مردم که اختناق وسانسور نیز در سال های سیاه نتوانست درزی در میان وارد کند . نمایشات ” فه ته وعه زه” هویتی در تار وپود فرهنگ این دیار داردوریشه اش با ریشه مردم پیوند خورده است .

نمایش کمدی فه ته وعه زه–بوکان ۱۳۷۰؛عبدالرحمن عزیزی، اسماعیل احمدیان، طاهر اسراری
موجودیت آن و حکم وشناسنامه آن با مردم نگاشته شده است . نمایشی است مردمی که با مشاهده ات مردم کار دارد و آن ها را تجزیه وتحلیل می کند واسنادش را موشکافانه بررسی و تحویل مردم می دهد . جسورانه حرف می زند بی آن که متهم شود و یا ناخواسته کسی را متهم کند وهمه را به بحث وچالش می کشد . در قالب داستانی ساده و روز مره مردم . از نومنه های بارز آن می توان به اجرای نمایش های روحوضی وکمدی در سال های ۱۳۴۰به بعد و اوج آن در سال های ۱۳۵۰در سالن سینما سعدی بوکان و سالن دبیرستان کوروش و سالن کتابخانه عمومی در پارک کودک محل فرمانداری کنونی است .

آقای حسین سعیدی در یاداشت های خود که توسط ـآقای ابراهیم فرشی منتشر شده است می نویسد:
برای اجرا در سالن سینما سعدی تمامی صندلی ها پر از ادم بود . مجموعه نمایش ها بیش از چند ساعت طول می کشید . بعد از اجرای نمایش جدی وتأثیر گذار ” نمایش سرباز جانباز” بخش بعدی نمایش های کمدی شروع می شد . 
” فروش خروس در بازار” و آوازهای محلی وکوچه بازاری مردمی ” نمایش باد آورده را باد می برد نوشته حسین مردابگی” در مورد دندانسازی و دریافت دستمزد زیاد آن ها ونمایش ” عاقبت جنایت ” نوشته سلیمان کریمی و نمایش های کمدی بسیاری دیگری که همراه با آواز وترانه های محلی که توسط ” محمد آذری وزنده یاد احمد جعفری و زنده یاد آقای عثمان فتحی وزنده یاد غفوجاج غفوری و آقای حسین دهبندی اجرا می شد.
فروش بلیط برای هر نفر ۲ تا ۵ ریال بود در اخر سر با آن که دستمزد و مخارج کسر شده بود ۱۰۰۰۰۰ (ده هزار تومان) پس انداز داشتیم که همه را کتاب خریدیم وکتابخانه بنا نهادیم . 
بار دیگر بر ضرورت شناخت دغدغه ها ی هویتی و کند وکاو در تار وپود فرهنگ این دیار برای شناسایی و به رسمیت شناختن نمایش های آیینی وسنتی تا کید دارم چرا که موجودیت وهویت بحران زده تئاتر ما با مشاهده دقیق وتجزیه وتحلیل موشکافانه واسنادی ، زیباشناسانه و انگاره های نمایش مردمی وایرانی ومردمی تنها در میان مردم است ودرمیان آنها باز خواهی یافت و مشتقات ومحلقات ومتعلقات ومنصوبات آن در میان همین مردم کوچه وبازار است . 
این بدان معنا نیست که همه باید نمایش های کمدی وروحوضی وکمدی کار کنند بلکه درخواست برای کشف قانونهای مردمی ودرک ورمز گشایی از آن چه در میان مردم می گذرد ووجود دارد ووضعیت تئاتر ومعضلات مبتلای تئاتری ما تنها در گرو شناخت بیشتر فرهنگ مردم است که به آسانی قابل حصول است . بی آن که هزینه گزافی صرف کنید می توان به اوضاع تاریخی و فرهنگی آن دست یافت . بی آن که قوانین ومسائل دست وپاگیر سیاسی واداری وسیطره حکومتی مانعی بر سر راه آنان باشد . چرا که پشیتبان محکم تری از مردم نخواهند یافت .

سهراب قهرمانی – ۱۳۶۹ – بوکان 
نمایش های آینیی وسنتی مردمی مانند ” نمایش فه ته وعه زه” این را به خوبی ثابت کرده است که سلطه وسیطره انکار ناپذیر سیاسی نمی تواند مانع از خواسته های مردم باشد چراکه برآمده از نیازهای حقیقی وحیات فرهنگی – اجتماعی مردم است .

10454343_307256372767998_3538047429604424281_n

نمایش کمدی – اسماعیل احمدیان ۱۳۷۲
” نمایش های چون ” فه ته وعه زه” بی آن که مجوزی از کسی دریافت کند به عنوان یکی از ریشه دارترین ریختارهای ادبی –هنری ونمایشی و وموسیقایی مردم درامده است و گسترده شده وظرافت ها وظرفیت های زیادی برای خود دست وپا کرده است . که رشد و استقبال کم نظیر از آن موجب حیرت وتعجب شده است . و در همه اعصار ودهه ها تماشاگران بسیاری را به سالن های نمایش می کشاند وبالجن ترانه ای وموسیقایی وطنز گونه خود هنوز هم تیغ تیز انتقادی برای مردمانی است که نیاز به ارتباط اجتماعی داشته ودارند وعطش سیری ناپذیری برای برقراری ارتباط وگفت وگو باهم دیگر دارند ونمایش را وسیله ی برای نقد وبررسی وبه چالش کشیدن زندگی وبحران های اجتماعی خود دارند.

نمایش کمدی روز کارمند – بوکان ۱۳۶۸- عبدالرحمن عزیزی- خالد خسروی 
نمایش های آیینی وسنتی نه تنها در قالب حرکات بر روی صحنه بلکه به صورت شفاهی و اجرای قهوه خانه ای ویا بر روی نوار کاست ورایویی نیز ریشه بسیار ناگسستنی ومحکمی در میان مردم دارد.

رسول نادری – هنرمند طنز پرداز – مهاباد

u0646u0627u062Fu0630

علی خندان – هنرمند طنز پرداز بوکان

u062Eu0646u062Fu0627u0646

هنرمندان مردمی زیادی بوده اند وهنوز هم هستند . مانند هنرمند” رسول نادری” هنرمند” علی خندان”” هنرمند کمال محمدی” ” هنرمند عباس موتوری” که نقل محافل خاص وعام هستند و باز گویی آثار شان در میان مردم راه حل بسیاری است برای برقاری ارتباط و بیان منظور وساده کردن گفت وگو هاست . آنان با گفته ها وترانه وصحبت ها وداستان های ساخته شده از خودشان را چنان در میان مردم باز کرده اند که به عنوان فرهنگی رسمی وثبت شده در میان مردم و به گونه ای هنری نایل شده اند که آیینه تمام معنایی برای بیان فرهنگ مردم وتجلی گاه تاریخی دوره های زیستس شان است.

نمایش کمدی گداها – ۱۳۶۷ بوکان 
نمایش های ” فه ته وعه زه” ودیگر نمایش های از این دست هنری است که همیشه تازه گی ومعاصر بودن خود را حفظ کرده وهمراه وهم پای دیگر هنرهای نمایشی دیگر قدم بر می دارد . که مهم ترین خصیصه آن کشف اعتراض های اجتماعی و فریاد برای رفع نقایض وکاستی ها و معایب آن ها است که این خاصیت را همیشه باخود دارد زنده بودن مانند هر هنردیگر و اهمیت هنرمندان آن هم از این جهت در میان مردم شکل می گیرد.

عبدالرحمن عزیزی – در نمایش در حضور باد- مهر ۱۳۹۳

نمایش سنتی وآیینی وکمدی هم پا وهم نفس با مردم است . با آن ها نفس می کشد، حرف می زند وفریاد بر می آورد ودغدغه های فرهنگی مردم را به صحنه ها می کشاند. گذشته ها را مرور می کند وآینده را مجسم می سازد . همیشه افق های نوی زندگی را بدون رودربایستی مطرح می سازد ورو می کند . همیشه پویا وزنده است وبه همه چیز واکنشی سریع دارد و تجزیه وتحلیل می کند . برای نجات تئاتر ما از بن بست باز گشت به فرهنگ مردم تنها راه حل اساسی است. 
باشد که هنرمندان این عرصه از کم توجهی و مظلوم واقع شدن شان نهراسند و صحنه راخالی نکنند و ادامه دهنده راه شان باشند.

http://www.vestanews.ir/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84/

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

You may also like