شرۆڤەکرنگۆتار

هارۆلد پێنتەر و شانۆیا ئەپسۆردیزم

ئامادەکرن: سەرحان ئەحمەد سەرحان

هارۆلد پێنتەر (١٩٣٠-٢٠٠٨) شانۆنڤیس و هەلبستڤانێ بەریتانی، یێ کۆ ب رەوشەنبیرییا خۆ لایەکێ شانۆیێ دامەزراند، ل سالا ٢٠٠٥ خەلاتێ نۆبل هەلگرتییە. ئەدەبەک نەپێگیر ب چ شێوەیان هەلبژارت، ب رێکا هونەرێ خۆ ڤیا وێ پەیوەندییا دویرا دناڤبەرا سیاسەت و هونەری نێزیک بکەت، هەر وەکو دڤیا بێژیت کۆ ئەز پشتەڕێمە لێ ب شێوەیەکێ پر ژ جوانیێ، کۆ نەرازیبوونەک بوو گرێدایی ب هونەر و سیاسەتا زیندی.

پێنتەر ئێکە ژ گرنگترین شانۆنڤیسێن بێهوودە، لێ سەرەرایی ڤێ چەندێ خۆ ژ سیاسەتێ دویر نەکرییە، دبیت ناڤێ وی بۆ خواندڤایێ عەرەب (ب تایبەت یێ عیراقی) یی بەرنیاس بیت، ناڤێ وی ل بەری هێرشکرنا ل سەر عیراقێ بەرنیاس بوو، چونکە ئێک ژ نەرازیبوویان بۆ ل سەر ڤێ چەندێ. لێ ئەڤ جەنگە ئێکەم هەڤدژییا پێنتەری ب سیاسەتا ئەمەریکی نەبوو، چونکە بەری هینگێ ژی ژ ئاهەنگەکێ کۆ ژبۆ “ئارسەر میلەری” (١٩١٥-٢٠٠٥)هاتبوو رێکخستن ل کۆنسلییا ئەمەریکییا ل تۆرکیا هاتبوو دەرئێخستن، ژبەر هەلویستێ خۆ بەرامبەر زیندانیێن سیاسی یێن کۆ ژلایێ هێزێن ئاسایشێ یێن تۆرکیا هاتینە گرتن، ب تایبەت پشتی کۆ گۆهل وان سزایێن تۆند بووین یێن کۆ ب سەرێ وان دئینن، ل ڤێرێ ژی وی ب ناڤودەنگترین دەقێ خۆ یێ شانۆیێ نڤێسیە کۆ تێدا دۆزا مللەتێ کورد و زمانێ کوردی ئێخستییە پێشچاڤ، ئەو ژی دەقێ “زمانێ چیا” (١٩٨٨)بوو، ژبەر ڤی هەلویستێ تژی مرۆڤایەتی پێنتەر هاتە دەرئێخستن و وەک رێزگرتن ژبۆ ڤی هەلویستێ پاک هەڤالێ وی (ئارسەر میللەر) ددەتە دویڤ و ئەو ژی ئاهەنگێ بجه‍ دهێلیت.
ئێکەم دەقێ کۆ ژ لایێ پێنتەریڤە هاتیە نڤیسین “ژۆر” (1957) بوو، ل دویڤدا داهێنانێن وی یێن بێهوودە دەستپێکرن وەکێ (خیانەت، زڤڕین بۆ مال، ساقیێ رۆبۆت، ئاهەنگ … هتد) ئەڤ هەمی دەقە و چەندین دەقێ دی بۆ لایێ شانۆیا ئەپسۆردیزم دچن، ئەڤ شانۆیە، ل سالێن پێنجیا ژ چەرخێ بۆری دیاربوو، ژ گرنگترین رابەرێن وێ (سامۆێل بیکێت، یۆژین یۆنسکۆ، ئێدوارد ئالبی، فرناندۆ ئەرەبال، ئارتۆ ئەدەمۆف، ژان ژینیە … هتد)
دڤێ شانۆیێدا، ڤان نڤیکسارێن بێهوودە، کار دهەمی بهایێن ئاسایی یێن شانۆیێ کرن، ئێدی نە دەستپێک و نەژی ناڤەراست و نەژی دویماهی ما، هەتا دشیاندا نەما باس ل گرێیا شانۆیێ بهێتە کرن، دیالۆک ژی یا پری بێهوودەیی بوو، ئەڤ دیالۆکە ب (دیالۆکا لالان) دهێتە ناڤکرن، چونکی بکێر پەیوەندییان ناهێت، دیسان پەیاما ئێکسەر ناگەهینیتە یێ بەرامبەر.
شانۆیێن پێنتەری دبنە ئەگەرێ دیالیکتێن بێ دویماهیێ، چونکی رویدان دشانۆیا بێهوودە ب رێکا هەرفاندنێ وەرارا خۆ دبینن و پشتبەستنێ ب چ لۆژیکێن دەسنیشانکری ناکەن، هەر وەکۆ خەونان.

هندەک ڕەخنەگران باوەریی ب وێ یەکێ هەیە کۆ هەر بەرهەمەکێ ئەدەبی نامەک ل پشت هەیە، ئەرێ نامەیا شانۆیا ئەپسۆردیزم چییە? لێ ل ڤێرێ پڕسیارەک دی پەیدا دبیت، ئەرێ ناڤێ وێ و ناڤەرۆکا وێ ناهێتە گوهۆڕین ب ڤی شێوەیی? نەیا پێدڤییە کۆ (هیچ) بیت داکۆ ب ئەڤێ لڤینێ بهێتە ناڤکرن، چونکە ئەڤ لڤینە تۆرەیی و نەرازیبوون ل دویڤ خۆ ئێخستبوو.
ل دەستپێکا سالێن پێنجیا ژ چەرخێ بۆری هێشتا جهێ وێ روخاندنێ مابوو ئەوا ژ ئەگەرێ هەردوو جەنگێن جیهانی یێ ئێکێ و دوویێ مابوون. ئەڤجا هندەک کەس پەیدابوون، ئێدی باوەری نە ب بهایێن رەوشتی و نە سیستەمێن سیاسی هەی، ئەڤ دەستەیە دبێ هیڤی بوون، ئێدی باوەرییا وان ب ئاین و ئایدلۆژیا و رەوشتێ جڤاکی نەما، ژبەر وێ شکەستنا کۆ بوویە ئەگەر ڤان جەنگێن جیهانی، کۆ ژ ئەگەر وێ میلونەهان مرۆڤان گیانێ خۆ ژدەست دا، ژ وان ژی جون ئۆزبۆرن (١٩٢٩-١٩٩٤) دیار بوو، نڤیسەرێ شانۆگەرییا ب ناڤودەنگ (ب تۆرەی بەرێ خۆ بدە پشت خۆ) دوان دەماندا رابەرێن شانۆیا ئەسپۆردیزم دیاربوون ژ وان ژی هارۆلد پێنتەر.
سەقایێ شانۆیێن پێنتەری
سەقایێ ترسێ دناڤ شانۆیا ویدا هەر دیار دبیت، چونکی خواندەڤا و بینەر شڕۆڤەکرنەکا بەرئاقل بۆ کەسایەتی و رویدانا نابینن، جاران ژی دیاربوونا وان یا بێ ئەگەر. بۆ نموونە شانۆگەرییا (ژۆر) دڤێ شانۆگەریێدا ل دیمەنێ دویماهیێدا پیرەمێرەک ڕەش پیست دیار دبیت، دیاربوونا وی نەیا رۆهن و ئاشکەرایە، چونکە ئەو کچە ب شێوەیەک بەردەوام پڕسا دەرگەهڤانی دکەت کا ئەو کییە ل وی نهوومێ ئێکێ دژیت یێ ئەو پیرەمێرە لێ ئاکنجی، لێ ددەمەکێدا دەرگەه‍ ڤان دهێت و دبێژتە کچێ کۆ پیرەمێری دڤێت وێ ببینیت و یێ رژدە، ئەڤ کەسە یێ نابینە و دشێن بێژین کۆ یێ سێربەندە، چونکە پشتی دویماهیک ئینانا دیالۆکا خۆ چاڤێن کچێ کۆرە دکەت و ب ڤی شێوەی کچ دیتنا خۆ ژدەست ددەت. ژ ڤی دیمەنی دیار دبیت کۆ شانۆیا پێنتەری یا تژی ترس و نهێنییە.

دشێن بێژین کۆ سەقایێ گشتی، سەقایێ سزادانێیە، جۆرە لاسایکرنەکا دورهێلیە، لێ نە ب وی تێگەهێ ئاسایی. دورهێلا بەربەلاڤ دشانۆیا ئەپسۆردیزم وەکی وێ کەسایەتیێە کۆ (مەبالەغێ) ب شێوەیەک مەزن بکاردئینیت، موبالەغە دبێ ئەقلیێدا یان ب دلۆڤانیێ یان ب هەر شێوەیەکێ دی، لێ ئەڤ موبالەغە دوو سالوخەتان پێشکێشی کەسایەتیێ دکەت، یان دێ بیتە کەسایەتیەک جهێ (ترانێ) یان یێ (ب ترس).

نەمانا دیالۆکێ ب وی تێگەهێ بەرنیاس ئێکە ژ هێمایێن نامۆبوونێ یێن کۆ مرۆڤێ پشتی جەنگێ جیهانیی دوویێ تووش بویێ، ئەو کەسە یێ کۆ ژ جەنگی قورتال بووبوو لێ کەفتە دناڤ تشتەکێ خرابتر: کەفتە دناڤ جڤاکەکێ مەزاختیێن وی یێن مرۆڤایەتی ئێدی تێرا وی ناکەن، بەلکو پێکۆلێ دکەت هەتا دەستا ژێ بەردەم و بەرەف جیهانەکا بێ مرۆڤایەتی ببەزیت، ل دویماهیێ ژی ئەنجام دبیتە ژدەستدانا زمانی و ژدەستدانا هەڤپەیڤین و تێگەهشتنا دگەل کەسێن بەرامبەر.

ئانکو، دیالۆک نە دیالۆکەکا ئاساییە، بەلکو دەما دهەبیت، نەژبۆ تێگەهاندنا کەسێ بەرامبەرە، بەلکو دیارکرنا نەتێگەهشتانا کەسێن بەرامبەرە. ئانکو ئاشکەرا دکەت کۆ دەما تێگەهاندن یا مەحال بیت چ ناڤەرۆک ناهێنە پەخشکرن.

هارۆلد پێنتەری ب رێکا شانۆیێن خۆ پێکۆل کریە نامەکا گرنگ بهنێریت چ ئەڤ نامە یا ئێکسەر بیت یان یا ب شێوەیەکێ هێمایی بیت کۆ: (هەتا ئەو رێکێن بەربەلاڤ ژبۆ گەهاندنا نامەکێ دبیت ببنە ئاستەنگ دگەهاندنا وێ، ئەڤجا پێدڤییە مە دەنگەکێ ئێکسەر هەبیت داکۆ خۆ ژ بەرزەبوونا پەیڤان دویر بکەین).

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

You may also like